Mahabharata: કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ પહેલા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ પાંડવો તરફથી શાંતિ દૂત બનીને હસ્તિનાપુર જઈને સંઘર્ષને રોકવા માટે એક છેલ્લો પ્રયાસ કર્યો હતો. કુરુ રાજ્યનો અડધો હિસ્સો માંગવાને બદલે પાંડવોએ માત્ર પાંચ ગામ માંગ્યા હતા જેથી તેઓ યુદ્ધ વિના શાંતિથી રહી શકે. સમયની સાથે આ પાંચ ગામ દિલ્હી-NCR, હરિયાણા અને ઉત્તર પ્રદેશના વિસ્તારોના કેટલાક મોટા શહેરો સાથે જોડાઈ ગયા.
આજના શહેરો સાથે જોડાયેલા પાંચ ગામ
લોકપ્રિય પૌરાણિક પરંપરાઓ મુજબ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ દ્વારા માંગવામાં આવેલા પાંચ ગામ આજે સમૃદ્ધ શહેરો તરીકે વિકસી ચૂક્યા છે. ઇન્દ્રપ્રસ્થની ઓળખ આજની દિલ્હી સાથે કરવામાં આવે છે. અહીં માનવામાં આવે છે કે પ્રાચીન પુરાણો કિલ્લો પાંડવોની રાજધાની હતી. પાનપ્રસ્થ જેને પાંડુપ્રસ્થ પણ કહેવામાં આવે છે તે હરિયાણાના આધુનિક પાણીપત સાથે જોડાયેલું છે. આની સાથે જ સ્વર્ણપ્રસ્થ આજે સોનીપત બની ચૂક્યું છે. વ્યાઘ્રપ્રસ્થ ઉત્તર પ્રદેશના બાગપત જિલ્લા સાથે જોડાયેલું છે અને તિલપ્રસ્થની ઓળખ હરિયાણાના ફરીદાબાદ જિલ્લાના તિલપત સાથે કરવામાં આવે છે. કેટલીક પૌરાણિક પરંપરાઓ અને સ્થાનિક માન્યતાઓ ગાઝિયાબાદના ગજપ્રસ્થને પણ પાંચમા ગામ તરીકે દર્શાવે છે.
મૂળ મહાભારત શું કહે છે?
જોકે ઉપર જણાવેલા નામ લોકપ્રિય પરંપરામાં અપનાવવામાં આવે છે પરંતુ મહાભારતના ઉદ્યોગ પર્વનો મૂળ સંસ્કૃત પાઠ એક અલગ જ યાદી આપે છે. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણને હસ્તિનાપુર મોકલતા પહેલા મહારાજ યુધિષ્ઠિરે ગામના નામ અવિસ્થલ, વૃકસ્થલ, માકંદી, વારણાવત અને કોઈ પણ એક બીજું ગામ દર્શાવ્યા હતા. મૂળ પાઠ મુજબ વારણાવતની ઓળખ ઉત્તર પ્રદેશના વર્તમાન બરનાવા સાથે કરવામાં આવે છે.
મહાભારતમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે પાંડવોએ પોતાની માંગને ઘટાડીને માત્ર પાંચ ગામ કરવાની છતાં પણ દુર્યોધને આ પ્રસ્તાવ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. અહંકારમાં અંધ અને સત્તામાં ભાગીદારી ના આપવાના પાકા ઈરાદા સાથે દુર્યોધને એ જાહેરાત કરી કે તે યુદ્ધ વિના પાંડવોને સોયની અણી બરાબર પણ જમીન નહીં આપે.
આ જગ્યાઓ પર થઈ પુરાતત્વીય ખોદકામ
મળેલી માહિતી મુજબ ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણે આ ગામો સાથે જોડાયેલી કેટલીક જગ્યાઓ પર ખોદકામ કર્યું છે. દિલ્હીના જૂના કિલ્લામાં થયેલા ખોદકામમાં પેઇન્ટેડ ગ્રે વેર માટીના વાસણો મળ્યા છે. આને પુરાતત્વવિદો મહાભારત કાળના માને છે. ઉત્તર પ્રદેશના બાગપત જિલ્લાના બરનાવા પર એક મોટા ટેકરાને લાક્ષાગૃહના અવશેષ તરીકે માનવામાં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે આ મહેલ પાંડવોને જીવતા સળગાવવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો.
પાંડવોએ માત્ર પાંચ ગામ કેમ માંગ્યા હતા?
એવું કહેવાય છે કે મહારાજ યુધિષ્ઠિરની માંગ માત્ર જમીન મેળવવા માટે નહોતી પરંતુ આ એક વિચારીને કરવામાં આવેલી વ્યૂહાત્મક ચાલ હતી. આ ગામો યમુના નદીના ફળદ્રુપ મેદાની વિસ્તારોમાં હતા, જ્યાં ખેતી સારી થઈ શકતી હતી અને પાણી સરળતાથી મળી શકતું હતું. આ જગ્યાઓ પર કબજો હોવાથી કુરુ રાજ્યની ચારેય તરફ એક સુરક્ષા કવચ બની જતું. જેના કારણે પાંડવો હસ્તિનાપુરને સીધી ચેલેન્જ આપ્યા વિના સુરક્ષિત રહી શકતા હતા.