Causes Of Static Electricity Shocks In Winter: ઘરમાં દરવાજાનું હેન્ડલ અડતાં જ અચાનક આંગળીમાં કરંટ જેવો આંચકો લાગવો, નળ પકડતી વખતે કંપન અનુભવવું કે પછી કોઈ બીજી વ્યક્તિને અડતાં હળવો આંચકો લાગી જવો સામાન્ય વાત છે. કેટલીય વાર આ એટલું અચાનક થાય છે કે સમજાય જ નથી આવતું કે આખરે થયું શું. ખાસ કરીને શિયાળામાં કે ખૂબ સૂકા હવામાનમાં આવી ફરિયાદ વધુ સાંભળવા મળે છે.
અસલમાં દર વખતે આવું થવું વીજળીના કરંટના કારણે નથી હોતું. કેટલાય કિસ્સાઓમાં આની પાછળ સ્ટેટિક ઇલેક્ટ્રિસિટી એટલે કે સ્થૈતિક વીજળી હોય છે. શરીર કે કોઈ વસ્તુની સપાટી પર ઇલેક્ટ્રિક ચાર્જ જમા થઈ જાય છે અને જેવા જ તે કોઈ બીજી સપાટીના સંપર્કમાં આવે છે, આ ચાર્જ ઝડપથી બહાર નીકળે છે. આ જ નાના ડિસ્ચાર્જને આપણે કરંટ જેવા આંચકા તરીકે અનુભવીએ છીએ.
આ પણ વાંચો...વર્ક ફ્રોમ હોમમાં પેટની ચરબી વધી ગઈ છે? ઘટાડવા માટે કરો આ 3 સરળ કસરત
સ્ટેટિક ઇલેક્ટ્રિસિટી શું હોય છે?
આ આખી પ્રક્રિયાને સમજવા માટે થોડું પરમાણુની અંદર જવું પડશે. નિયૂશા શફિયાબાદી, એસોસિએટ પ્રોફેસર, કમ્પ્યુટેશનલ ઇન્ટેલિજન્સ, ઓસ્ટ્રેલિયન કેથોલિક યુનિવર્સિટીના જણાવ્યા અનુસાર, દરેક પદાર્થ પરમાણુઓથી બનેલો હોય છે. એક પરમાણુની વચ્ચે ન્યુક્લિયસ હોય છે, જેમાં પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોન હાજર હોય છે, જ્યારે ઇલેક્ટ્રોન આની આસપાસ રહે છે. ઇલેક્ટ્રોન પર નેગેટિવ અને પ્રોટોન પર પોઝિટિવ ચાર્જ હોય છે. સામાન્ય રીતે કોઈ પરમાણુમાં પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા બરાબર હોય છે, તેથી તેનો કુલ ચાર્જ ન્યુટ્રલ રહે છે. પરંતુ ક્યારેક-ક્યારેક ઇલેક્ટ્રોન એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જતા રહે છે. આનાથી કોઈ સપાટી પર ઇલેક્ટ્રોન વધુ જમા થઈ શકે છે અને તે નેગેટિવ ચાર્જ થઈ શકે છે, જ્યારે બીજી જગ્યાએ ઇલેક્ટ્રોનની કમી હોવા પર પોઝિટિવ ચાર્જ બની શકે છે. આ જ ચાર્જનું અસંતુલન સ્ટેટિક ઇલેક્ટ્રિસિટી પેદા કરે છે.
કપડાં અને જૂતા પણ બની શકે છે કારણ
હવે સવાલ છે કે શરીર કે ઘરની વસ્તુઓ પર આ ચાર્જ જમા કેવી રીતે થાય છે? આનું એક મોટું કારણ ઘર્ષણ એટલે કે ફ્રિક્શન છે. જ્યારે બે અલગ-અલગ સપાટીઓ એકબીજા સાથે ઘસાય છે, તો તેમની વચ્ચે ઇલેક્ટ્રોનનો ટ્રાન્સફર થઈ શકે છે. ઉદાહરણ માટે, તમે રબરના સોલ વાળા જૂતા પહેરીને કાર્પેટ પર ચાલો છો. જૂતા અને કાર્પેટ વચ્ચે થતું ઘર્ષણ ઇલેક્ટ્રોનના ટ્રાન્સફરનું કારણ બની શકે છે. રબર વીજળીનું ખરાબ વાહક એટલે કે ઇન્સ્યુલેટર છે, તેથી ચાર્જ સરળતાથી જમીન સુધી નથી પહોંચી શકતો અને શરીર પર જમા રહી શકે છે.
આ જ રીતે સ્વેટર ઉતારતી વખતે કપડાં અને શરીર વચ્ચે ઘર્ષણ થાય છે. વાળમાં કાંસકો ફેરવવા પર પણ આવું થઈ શકે છે. કેટલાક પાલતુ પ્રાણીઓના વાળમાં પણ સ્ટેટિક ચાર્જ જમા થઈ જાય છે. તેથી ક્યારેક-ક્યારેક બિલાડી કે કુતરાને વહાલ કરતી વખતે પણ હળવો આંચકો અનુભવાઈ શકે છે.
દરવાજાનું હેન્ડલ અડતાં જ આંચકો કેમ લાગે છે?
જ્યારે શરીર પર વધારાના ઇલેક્ટ્રોન જમા થઈ જાય છે અને તમે કોઈ ધાતુની વસ્તુને અડો છો, તો આ ઇલેક્ટ્રોન ઝડપથી બીજી સપાટી તરફ જઈ શકે છે. ધાતુ વીજળીની સારી વાહક હોય છે, તેથી ચાર્જ નીકળવાનો રસ્તો સરળતાથી મળી જાય છે. આ જ ઝડપી અને ખૂબ ઓછા સમય વાળા ઇલેક્ટ્રિક ડિસ્ચાર્જને તમે આંગળીમાં વાગતા આંચકાના રૂપમાં અનુભવો છો. કેટલીય વાર આની સાથે ખૂબ નાનો તણખો પણ દેખાઈ શકે છે. એટલે કે દરવાજાનું હેન્ડલ પોતે તમને કરંટ નથી આપી રહ્યું હોતું. કેટલાય કિસ્સાઓમાં તમારા શરીર પર જમા સ્ટેટિક ચાર્જ તે ધાતુની સપાટીના સંપર્કમાં આવતાં જ ડિસ્ચાર્જ થઈ રહ્યો હોય છે.
શિયાળામાં આંચકો વધુ કેમ લાગે છે?
હવામાનની પણ આમાં મોટી અસર હોય છે. ઠંડી અને સૂકી હવામાં સ્ટેટિક ચાર્જ સરળતાથી જમા થઈ શકે છે. આની સરખામણીએ હવામાં ભેજ વધુ હોવા પર ચાર્જ જમા રહેવાની સંભાવના ઓછી હોય છે. આ જ કારણે જે ઘરોમાં હવા ખૂબ સૂકી રહે છે, ત્યાં દરવાજા, નળ, ધાતુની વસ્તુઓ કે બીજા સામાન અડતી વખતે વારંવાર હળવો આંચકો અનુભવાઈ શકે છે. કપડાં, જૂતાના સોલ, રૂમની સપાટી અને તમારી ત્વચાનો ભેજ પણ આ અનુભવને પ્રભાવિત કરે છે. ઘરમાં સ્ટેટિક શોક વારંવાર અનુભવાઈ રહ્યો છે, તો રૂમમાં ભેજ વધારવાથી મદદ મળી શકે છે. આના માટે હ્યુમિડિફાયરનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ત્વચાને મોઇશ્ચરાઇઝ રાખવી પણ ઉપયોગી છે, કારણ કે ખૂબ સૂકી ત્વચામાં ઘર્ષણ વધુ અનુભવાઈ શકે છે.