da vs dr difference: મોંઘવારી સતત વધી રહી છે ત્યારે ઘરનું બજેટ જાળવી રાખવું સૌ કોઈ માટે પડકારજનક છે. આવામાં કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ અને પેન્શનરો માટે બે શબ્દો ખૂબ જ મહત્વના બની જાય છે - DA અને DR. ફુગાવાની અસર ઘટાડવા માટે સરકાર આ બંને ભથ્થાં આપે છે.
જોકે, ઘણા લોકોને હજુ પણ એ મૂંઝવણ હોય છે કે આ બંને વચ્ચે ખરેખર શું તફાવત છે. હાલમાં 8મા પગાર પંચને લઈને ચર્ચાઓ ખૂબ જ તેજ બની છે. ત્યારે એ સમજવું જરૂરી બની જાય છે કે આ ભથ્થાં કેવી રીતે ગણાય છે અને નવા પગાર પંચમાં તેના પર શું અસર પડશે.
DA એટલે કે મોંઘવારી ભથ્થું શું છે?
DA નું પૂરું નામ ડીયરનેસ એલાઉન્સ (Dearness Allowance) છે, જેને આપણે ગુજરાતીમાં મોંઘવારી ભથ્થા તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ ભથ્થું ખાસ કરીને સેવામાં ચાલુ હોય તેવા કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓને ચૂકવવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ રોજબરોજના વધતા ખર્ચ સામે કર્મચારીઓને રાહત આપવાનો છે.
આ ભથ્થું કર્મચારીના મૂળ પગાર (Basic Pay) ના આધારે ગણવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, જો કોઈ કર્મચારીનો બેઝિક પગાર 30,000 રૂપિયા હોય અને વર્તમાન DA નો દર 60% ચાલતો હોય, તો તેને દર મહિને 18,000 રૂપિયા મોંઘવારી ભથ્થું મળશે. એટલે કે તેના હાથમાં કુલ 48,000 રૂપિયા આવશે.
સામાન્ય રીતે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વર્ષમાં બે વખત DA ના દરમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે. જાન્યુઆરી 2026 ની સ્થિતિ મુજબ, સરકારી કર્મચારીઓ માટે DA નો દર મૂળ પગારના 60% સુધી પહોંચી ગયો છે. જોકે, આગામી વધારા માટે સરકારની સત્તાવાર જાહેરાતની રાહ જોવાય છે.
DR એટલે કે મોંઘવારી રાહત શું છે?
બીજી તરફ, DR નું પૂરું નામ ડીયરનેસ રિલીફ (Dearness Relief) છે, જેને મોંઘવારી રાહત કહેવાય છે. આ રાહત નિવૃત્ત થઈ ગયેલા સરકારી કર્મચારીઓ અને તેમના પરિવારના પેન્શનરોને આપવામાં આવે છે. વધતી મોંઘવારી સામે પેન્શનની ખરીદશક્તિ જળવાઈ રહે તે માટે આ ચૂકવાય છે.
DR ની ગણતરી મૂળ પેન્શન પર કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ નિવૃત્ત કર્મચારીનું મૂળ પેન્શન 20,000 રૂપિયા છે અને DR નો દર 60% છે, તો તેમને દર મહિને 12,000 રૂપિયા મોંઘવારી રાહત પેટે મળશે. આમ, તેમનું કુલ પેન્શન 32,000 રૂપિયા થશે. DA ની જેમ જ DR ના દરોમાં પણ વર્ષમાં બે વખત સુધારો થાય છે.
DA અને DR વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો
ટૂંકમાં સમજીએ તો, મોંઘવારી ભથ્થું (DA) એ નોકરી કરતા વર્તમાન સરકારી કર્મચારીઓ માટે છે. જ્યારે મોંઘવારી રાહત (DR) એ નિવૃત્ત પેન્શનરો અને ફેમિલી પેન્શનરો માટે છે. બંનેનો ઉદ્દેશ્ય એક જ છે - ફુગાવા સામે રક્ષણ આપવું.
બીજો મોટો તફાવત ગણતરીનો છે. DA હંમેશા કર્મચારીના મૂળ પગાર પર ગણાય છે. જ્યારે DR ની ગણતરી પેન્શનરના મૂળ પેન્શન ના આધારે કરવામાં આવે છે. બંને દરોમાં ફેરફાર વર્ષમાં બે વખત જ થાય છે.
8મા પગાર પંચની શું અસર પડશે?
હાલમાં સરકારી કર્મચારીઓની નજર 8મા પગાર પંચ પર મંડાયેલી છે. આ નવા કમિશનની રચના 3 નવેમ્બર, 2025 ના રોજ કરવામાં આવી હતી. સરકાર દ્વારા આ પંચને પોતાનો રિપોર્ટ અને ભલામણો સબમિટ કરવા માટે 18 મહિનાનો સમયગાળો આપવામાં આવ્યો છે.
આ ગણતરી મુજબ, 8મા પગાર પંચનો અંતિમ અહેવાલ મે 2027 ની આસપાસ આવવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે. જ્યારે આ નવું પગાર પંચ લાગુ થશે, ત્યારે હાલના DA અને DR ના દરો નવા પગાર માળખામાં ભળી જશે. સામાન્ય રીતે નવા પગાર સ્ટ્રક્ચરમાં જૂના દરોને મર્જ કરીને નવેસરથી બેઝિક પગાર નક્કી થતો હોય છે.
જોકે, નવા પંચના અમલ પછી શરૂઆતમાં મોંઘવારી ભથ્થાનો નવો દર શું રહેશે અને ગણતરીની સિસ્ટમમાં કેવા ફેરફારો આવશે, તે સરકારના અંતિમ નિર્ણય પર જ નિર્ભર રહેશે. ત્યાં સુધી કર્મચારીઓએ અને પેન્શનરોએ થોડી ધીરજ રાખવી પડશે.