India Debt: કોઈ પણ મોટા અર્થતંત્રને ચલાવવા માટે દેવું (લોન) લેવું એ એક સામાન્ય પ્રક્રિયા છે. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કલ્યાણકારી યોજનાઓ અને વિકાસ પરિયોજનાઓ માટે ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે આ ખૂબ જ જરૂરી હોય છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 મુજબ, ભારતનું કુલ બાકી દેવું અંદાજે ₹197.18 લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાનું અનુમાન છે. જોકે, મહત્વની વાત એ છે કે આ દેવાનો મોટો હિસ્સો ઘરેલું (Internal) છે.
ભારતનું દેવું
ભારતનું દેવું મોટે ભાગે આંતરિક સ્ત્રોતોમાંથી જ આવે છે. જેમાં સરકારી બોન્ડ્સ, બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. કુલ દેવાનો લગભગ 97% હિસ્સો ઘરેલું છે, જ્યારે બાહ્ય દેવું (External Debt) માત્ર 3% ની આસપાસ છે. આ બાહ્ય દેવું અંદાજે ₹6.74 લાખ કરોડ માનવામાં આવે છે.
આ સ્થિતિ ભારતને એવા દેશોની સરખામણીમાં વૈશ્વિક નાણાકીય આંચકાઓ સામે ઓછું સંવેદનશીલ બનાવે છે જેઓ બાહ્ય દેવા પર વધુ નિર્ભર હોય છે. આ ઉપરાંત, ભારતનો 'દેવા અને જીડીપીનો ગુણોત્તર' (Debt-to-GDP ratio) લગભગ 55.6% છે, જેને ઘણો સ્થિર માનવામાં આવે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ભારતને સૌથી વધુ દેવું કોણ આપે છે?
જો બાહ્ય દેવાની વાત કરીએ તો, ભારત કોઈ એક દેશ પર નિર્ભર રહેતું નથી. તેના બદલે, તે વૈશ્વિક સંસ્થાઓ અને મિત્ર દેશોના મિશ્રણ પાસેથી લોન લે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોમાં વર્લ્ડ બેંક (World Bank) ભારતને સૌથી વધુ દેવું આપનારી સંસ્થા છે. તેનું બાકી દેવું અંદાજે 39.3 બિલિયન ડોલર છે. આ ભંડોળનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે મોટા પાયાના વિકાસ કાર્યો માટે કરવામાં આવે છે.
કયો દેશ ભારતને સૌથી વધુ દેવું આપે છે?
જો આપણે માત્ર દેશોની વાત કરીએ તો, જાપાન ભારતને સૌથી વધુ દેવું આપનારો દેશ છે. ભારત પર જાપાનનું બાકી દેવું 23 બિલિયન ડોલરથી વધુ છે. આ ફંડિંગનો મોટો હિસ્સો જાપાનની વિકાસ એજન્સી (JICA) દ્વારા આવે છે, જે ખૂબ જ ઓછા વ્યાજ દરે લોન આપે છે.
દેવું લેવાની અન્ય રીતો
વર્લ્ડ બેંક અને જાપાન સિવાય, ભારત એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક (ADB) અને ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) જેવી સંસ્થાઓ પાસેથી પણ લોન લે છે. આ ઉપરાંત, બિન-નિવાસી ભારતીયો (NRI) ભારતીય બેંકોમાં થાપણો દ્વારા મોટું યોગદાન આપે છે, જેને બાહ્ય જવાબદારીઓનો એક ભાગ ગણવામાં આવે છે.
ભારતની દેવું લેવાની વ્યૂહરચના હંમેશા સંતુલિત અને સાવધ રહી છે. બાહ્ય દેવાને મર્યાદિત રાખીને અને ઘરેલું સ્ત્રોતો પર વધુ નિર્ભર રહીને, ભારત ચલણના ઉતાર-ચઢાવ અને વૈશ્વિક સંકટોથી પોતાના અર્થતંત્ર પર પડતા જોખમોને ઘટાડે છે.