RBI Draft Rules for Mis-Selling: રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ ગ્રાહકોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે બેંકો દ્વારા ખોટી રીતે વેચાણ કરવા પર કડક કાર્યવાહી કરવા માટે નવા ડ્રાફ્ટ નિયમો જાહેર કર્યા છે. બુધવારે પ્રકાશિત થયેલ, "RBI (વાણિજ્યિક બેંકો - જવાબદાર વ્યવસાય આચાર) સુધારા નિર્દેશો 2026" ડ્રાફ્ટ 1 જુલાઈ, 2026 થી અમલમાં આવશે. આ ડ્રાફ્ટ હેઠળ, જો કોઈ બેંક કોઈ ઉત્પાદન અથવા સેવા ખોટી રીતે વેચી હોવાનું જાણવા મળે છે, તો તેણે ગ્રાહકને સંપૂર્ણ રકમ પરત કરવી પડશે અને થયેલા કોઈપણ નુકસાન માટે વળતર આપવું પડશે.
શું નિયમ છે?
નવા નિયમો અનુસાર, બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓ કોઈપણ નાણાકીય ઉત્પાદન અથવા સેવાની જાહેરાત, માર્કેટિંગ અથવા વેચાણ કરતી વખતે પારદર્શિતા અને જવાબદારી જાળવી રાખશે. ગ્રાહકોનો સંપર્ક કરતા પહેલા સ્પષ્ટ સંમતિ જરૂરી રહેશે, અને સંપર્ક ફક્ત ઓફિસ સમય દરમિયાન જ માન્ય રહેશે. RBI એ એમ પણ જણાવ્યું છે કે, બેંકોની આંતરિક નીતિઓ એવી ન હોવી જોઇએ કે જેમાં કર્મચારીઓ અથવા ડાયરેક્ટ સેલિંગ એજન્ટો (DSA) ને કોઈપણ રીતે ખોટા વેચાણમાં જોડાવા પ્રોત્સાહિત કરે. આનો અર્થ એ છે કે પ્રોત્સાહન માળખા ફક્ત વેચાણ વધારવા પર કેન્દ્રિત ન હોવા જોઈએ, ભલે તે ગ્રાહકના શ્રેષ્ઠ હિતમાં ન હોય.
સેન્ટ્રલ બેંકે તૃતીય-પક્ષ ઉત્પાદનો અને સેવાઓના વેચાણ અંગે પણ ખાસ કડક વલણ અપનાવ્યું છે. ડ્રાફ્ટમાં જણાવાયું છે કે, આવા ઉત્પાદનોના માર્કેટિંગ અથવા વેચાણમાં સામેલ કર્મચારીઓને સંબંધિત તૃતીય-પક્ષ તરફથી પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે કોઈ પ્રોત્સાહન મળવું જોઈએ નહીં. વધુમાં, બેંકને તેની પોતાની ઓફર (ટાઇ-ઇન સેલ્સ) સાથે તૃતીય-પક્ષ ઉત્પાદનને બળજબરીથી જોડવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. ગ્રાહકોને વિવિધ કંપનીઓના વિવિધ વિકલ્પોમાંથી મુક્તપણે પસંદગી કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવશે.
RBI એ ડ્રાફ્ટ કેમ જારી કર્યો?
RBI એ એવો પણ પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે કે બેંકોના ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને એપ્સે કોઈપણ "ડાર્ક પેટર્ન"નો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ. ડાર્ક પેટર્ન એવી ડિઝાઇન અથવા તકનીકો છે જે ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરી શકે છે અને તેમને અજાણતાં કોઈ ઉત્પાદન અથવા સેવા માટે સંમત થવા માટે દબાણ કરી શકે છે. ડ્રાફ્ટમાં આવા લગભગ એક ડઝન ઉદાહરણો ટાંકવામાં આવ્યા છે, જેમાં તેમને ટાળવા માટે માર્ગદર્શિકા પણ આપવામાં આવી છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં, બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા વીમા, રોકાણ યોજનાઓ અથવા અન્ય ઉત્પાદનોનું ખોટી રીતે વેચાણ કરવાની ફરિયાદો વધી છે. જવાબમાં, RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ ખોટી રીતે વેચાણ અટકાવવા માટે નવા નિયમોની જાહેરાત કરી. આ ડ્રાફ્ટ આ પ્રયાસના ભાગ રૂપે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. RBI એ 4 માર્ચ સુધી આ ડ્રાફ્ટ પર જનતા અને હિસ્સેદારો પાસેથી સૂચનો અને વાંધા માંગ્યા છે.