આગામી 1 એપ્રિલ, 2026 થી ઓનલાઈન પેમેન્ટની દુનિયામાં એક બહુ મોટો અને મહત્વનો ફેરફાર થવા જઈ રહ્યો છે. અત્યાર સુધી આપણે પેમેન્ટ કરતી વખતે માત્ર એક OTP (વન ટાઈમ પાસવર્ડ) નાખીને કે પિન નાખીને UPI, કાર્ડ કે નેટ બેંકિંગથી સરળતાથી પૈસા મોકલી દેતા હતા, પરંતુ હવે આ જૂની અને સિંગલ રીત નહીં ચાલે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) એ ગ્રાહકોની મહેનતની કમાણીને સાયબર ફ્રોડ અને હેકર્સથી બચાવવા માટે નવા અને ખૂબ જ કડક નિયમો લાગુ કર્યા છે. નવા નિયમ મુજબ, હવે દરેક ઓનલાઈન પેમેન્ટ માટે 'ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન' (ઓળખના બે અલગ-અલગ પ્રકારના પુરાવા) આપવા ફરજિયાત બની જશે. ચાલો બોલચાલની સરળ ભાષામાં સમજીએ કે RBI ના આ નવા નિયમો શું છે અને તેનાથી આપણું બેંક ખાતું કેવી રીતે વધુ સુરક્ષિત બનશે.
શું છે RBI ના નવા અને કડક નિયમો?
RBI ની નવી ગાઈડલાઈન અનુસાર, હવે તમે જ્યારે પણ ઓનલાઈન ટ્રાન્ઝેક્શન કરશો, ત્યારે તમારે ઓછામાં ઓછા બે પ્રકારના વેરિફિકેશન (ચકાસણી) માંથી પસાર થવું પડશે. આ બેમાંથી એક વેરિફિકેશન 'ડાયનેમિક' હોવું જોઈએ, એટલે કે એવો પાસવર્ડ જે દરેક વખતે બદલાતો રહે. આ નવી વેરિફિકેશન સિસ્ટમમાં મોબાઈલ પિન, UPI પિન, આંગળીની છાપ (ફિંગરપ્રિન્ટ), ફેસ આઈડી અથવા તો ડાયનેમિક OTP ની સાથે બાયોમેટ્રિકનું કોઈ પણ કોમ્બિનેશન સામેલ હોઈ શકે છે.
રકમ પ્રમાણે નક્કી થશે સુરક્ષા (જોખમ આધારિત તપાસ)
આ નવા નિયમની સૌથી સારી વાત એ છે કે તેમાં ટ્રાન્ઝેક્શનની રકમ પ્રમાણે સુરક્ષાનું સ્તર નક્કી થશે. જો તમે કોઈ નાની રકમનું પેમેન્ટ કરી રહ્યા છો, તો તેમાં સામાન્ય અને ન્યૂનતમ વેરિફિકેશન થશે. પરંતુ જો રકમ મોટી છે અથવા સિસ્ટમને કોઈ શંકાસ્પદ વ્યવહાર લાગી રહ્યો છે, તો બેંક તમારી પાસેથી વધુ સઘન સુરક્ષા તપાસની માંગણી કરશે. બેંકિંગ ભાષામાં આ સિસ્ટમને 'રિસ્ક-બેઝ્ડ ઓથેન્ટિકેશન' (જોખમ આધારિત પ્રમાણીકરણ) કહેવામાં આવે છે.
ક્યાં અને ક્યારથી લાગુ થશે આ નિયમો?
RBI ના આ નવા નિયમો દેશમાં થતા તમામ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ જેમ કે UPI, ક્રેડિટ કે ડેબિટ કાર્ડ્સ, નેટ બેંકિંગ, મોબાઈલ વોલેટ્સ અને પ્રીપેડ પેમેન્ટ સિસ્ટમ પર 1 એપ્રિલથી લાગુ થઈ જશે. જ્યારે વિદેશી વેબસાઈટ અથવા ઈન્ટરનેશનલ એપ્સ પર કરવામાં આવતા પેમેન્ટ માટે આ નિયમ 1 ઓક્ટોબર, 2026 થી લાગુ થશે. RBI નું માનવું છે કે અત્યારે SMS દ્વારા આવતા OTP ને હેકર્સ ખૂબ જ સરળતાથી આંતરી લે છે (ચોરી લે છે), આથી હવે તે પહેલા જેટલા સુરક્ષિત રહ્યા નથી.
ડિજિટલ અર્થતંત્રનો પાયો વધુ મજબૂત બનશે
આ અંગે BLS ઈ-સર્વિસીસ લિમિટેડના COO લોકનાથ પાંડાએ સમજાવ્યું હતું કે, "RBI ના આ નવા નિયમો ડિજિટલ પેમેન્ટને વધુ સુરક્ષિત, પારદર્શક અને વિશ્વસનીય બનાવવા તરફનું એક બહુ મોટું પગલું છે. આજે જ્યારે ઓનલાઈન ટ્રાન્ઝેક્શન આટલી ઝડપથી વધી રહ્યા છે, ત્યારે સાયબર છેતરપિંડીનો ખતરો પણ અનેકગણો વધ્યો છે. આવા સમયે 'ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન' અને મજબૂત સિક્યોરિટી ગ્રાહકોને વધારાની સુરક્ષા આપશે અને ખોટા ટ્રાન્ઝેક્શનને અટકાવશે. આનાથી લોકોનો ડિજિટલ પેમેન્ટ પરનો વિશ્વાસ વધશે અને ભવિષ્યમાં ભારતનું ડિજિટલ ઈકોસિસ્ટમ વધુ મજબૂત બનશે."