Birth and death registration rules 2026: કોઈપણ નાગરિકના જીવનમાં જન્મ અને મૃત્યુ સાથે સંકળાયેલા દસ્તાવેજો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. બાળકના જન્મ સમયે પ્રાપ્ત થતું જન્મ પ્રમાણપત્ર એ તેની પ્રથમ સત્તાવાર ઓળખ સાબિત થાય છે, જે શાળા પ્રવેશથી લઈને તમામ સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓનો લાભ લેવા માટે અનિવાર્ય છે. આ જ પ્રમાણે, પરિવારમાં કોઈ વ્યક્તિના અવસાન બાદ બેંક ખાતાનું સંચાલન, વારસાઈ હક કે મિલકત સંબંધિત કાયદાકીય કામકાજ સંપન્ન કરવા માટે મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર પણ એટલું જ આવશ્યક દસ્તાવેજ ગણાય છે. હવે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા આ બંને મહત્વના પ્રમાણપત્રોની નોંધણી પ્રક્રિયાને લગતા કાયદામાં આમૂલ પરિવર્તન કરવામાં આવ્યું છે.
તાજેતરમાં સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા જન્મ અને મૃત્યુ નોંધણી (સુધારા) વિધેયક, 2026 પસાર કરવામાં આવ્યું હતું. તેને રાષ્ટ્રપતિની વિધિવત મંજૂરી પણ પ્રાપ્ત થઈ ચૂકી છે. આ કાયદાકીય જોગવાઈઓ આગામી 1 ઓક્ટોબર, 2026 થી દેશભરમાં સત્તાવાર રીતે અમલમાં આવી જશે. આ સુધારા દ્વારા મૂળ જન્મ અને મૃત્યુ નોંધણી અધિનિયમ, 1969 માં વ્યાપક સુધારા અમલી બનશે.
મોડી નોંધણી માટેના નિયમોમાં મહત્વપૂર્ણ સુધારા
સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આ નવા નિયમો મુખ્યત્વે એવા નાગરિકોને સીધા સ્પર્શે છે જેઓ સમયસર જન્મ કે મૃત્યુની નોંધણી કરાવી શકતા નથી અને વિલંબ કરે છે. મોડી નોંધણી માટે નીચે મુજબની નવી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે:
1 થી 2 વર્ષ સુધીનો વિલંબ: જો જન્મ કે મૃત્યુની જાણ નિર્ધારિત સમય પછી એટલે કે 1 વર્ષ બાદ પરંતુ 2 વર્ષ પૂર્ણ થતાં પહેલાં કરવામાં આવે, તો આવી નોંધણી જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (DM), સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ (SDM) અથવા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ખાસ અધિકૃત કરાયેલા એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટના સત્તાવાર આદેશ પર જ શક્ય બનશે. આ પ્રક્રિયા માટે નિયત સરકારી ફી અને જરૂરી વહીવટી ચકાસણી ફરજિયાત રહેશે.
2 વર્ષથી વધુ સમયનો વિલંબ: જો જન્મ કે મૃત્યુની માહિતી ઘટના બન્યાના 2 વર્ષ પછી પૂરી પાડવામાં આવે, તો નોંધણી માટે પ્રથમ વર્ગના ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ (First Class Judicial Magistrate) નો આદેશ મેળવવો આવશ્યક રહેશે. આ સંજોગોમાં ન્યાયિક અદાલતી ચકાસણીની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી પડશે.
વહીવટી પ્રક્રિયાને વધુ સુગમ અને પારદર્શક બનાવતા આ ફેરફારોથી સામાન્ય જનતાને બિનજરૂરી મુશ્કેલીઓમાંથી મુક્તિ મળશે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, જન્મ અને મૃત્યુના સત્તાવાર આંકડાકીય રેકોર્ડને વધુ વિશ્વસનીય, ક્ષતિરહિત અને સમયબદ્ધ રાખવાના હેતુથી આ નવું માળખું ઘડવામાં આવ્યું છે.