Passport Debate: વિદેશ મંત્રાલયના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ પાસપોર્ટ સેવા દિવસ નિમિત્તે જણાવ્યું હતું કે ભારતીય પાસપોર્ટ એક ટ્રાવેલ ડોક્યુમેન્ટ છે, નાગરિકતાનો પુરાવો નથી. આ નિવેદન બાદ સોશિયલ મીડિયા પર જોરદાર ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ અને લોકો પૂછવા લાગ્યા કે જો પાસપોર્ટ, આધાર કાર્ડ અને વોટર આઈડી નાગરિકતાનો પુરાવો નથી, તો પછી અસલી પુરાવો કયો છે?
પાસપોર્ટ નાગરિકતાનો પુરાવો ન હોવો એ કોઈ નવી વાત નથી. આ બાબત વર્ષોથી કાયદામાં લખેલી છે. પાસપોર્ટને લઈને એક વાત વારંવાર કહેવામાં આવે છે કે તે વ્યક્તિની ભારતીય નાગરિકતાનો પુરાવો છે, પરંતુ કાનૂની રીતે આ વાત સાચી નથી. પાસપોર્ટ માત્ર એક પ્રવાસ દસ્તાવેજ છે, નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો નથી.
પાસપોર્ટ એક્ટ શું કહે છે?
પાસપોર્ટ એક્ટ 1967 ની કલમ 20 માં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે કેન્દ્ર સરકાર ઈચ્છે તો કોઈ એવી વ્યક્તિને પણ પાસપોર્ટ અથવા ટ્રાવેલ ડોક્યુમેન્ટ આપી શકે છે જે ભારતની નાગરિક નથી. શરત માત્ર એટલી જ છે કે સરકારને લાગે કે આ જનહિતમાં જરૂરી છે. એટલે કે, કાયદો પોતે સ્વીકારે છે કે પાસપોર્ટ અને નાગરિકતા બે અલગ-અલગ વસ્તુઓ છે. સામાન્ય રીતે ભારતીય પાસપોર્ટ ભારતીય નાગરિકોને જ મળે છે, પરંતુ આ કોઈ સંપૂર્ણપણે બંધાયેલો નિયમ નથી. કલમ 20 હેઠળ આમાં છૂટછાટની જોગવાઈ છે.
બોમ્બે હાઈકોર્ટનો ચુકાદો
વર્ષ 2013 માં બોમ્બે હાઈકોર્ટે પણ પોતાના એક ચુકાદામાં આ જ વાત સ્પષ્ટ કહી હતી કે પાસપોર્ટ હોવાનો અર્થ એ નથી કે તે વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક જ છે. કોર્ટે કહ્યું હતું કે પાસપોર્ટને નાગરિકતાના અંતિમ પુરાવા તરીકે જોઈ શકાય નહીં.
જન્મ અને વંશના આધારે નાગરિકતા
26 જાન્યુઆરી 1950 થી 1 જુલાઈ 1987 વચ્ચે ભારતમાં જન્મેલી દરેક વ્યક્તિને નાગરિકતા મળી. 1987-2003 વચ્ચે માતા કે પિતામાંથી કોઈ એક ભારતીય નાગરિક હોય તો પણ નાગરિકતા મળતી હતી. 2003 પછી, બંને માતા-પિતા ભારતીય નાગરિક હોય અથવા એક નાગરિક હોય અને બીજો ગેરકાયદેસર પ્રવાસી ન હોય. વિદેશમાં જન્મેલા બાળકને ભારતીય માતા-પિતાના આધારે વંશ પરથી નાગરિકતા મળી શકે છે, શરત એ છે કે તેના જન્મના એક વર્ષની અંદર ભારતીય દૂતાવાસમાં તેની નોંધણી (રજીસ્ટ્રેશન) કરાવવામાં આવેલી હોવી જોઈએ.
રજીસ્ટ્રેશન અને નેચુરલાઈઝેશનથી નાગરિકતા
ભારતીય મૂળના લોકો માટે અથવા કેટલીક ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં અરજી કરીને રજીસ્ટ્રેશન દ્વારા નાગરિકતા મેળવી શકાય છે. કોઈ વિદેશી નાગરિક જે ગેરકાનૂની પ્રવાસી ન હોય, જો તે ભારતમાં સતત 12 વર્ષ રહે છે, તો કેન્દ્ર સરકાર તેને નેચુરલાઈઝેશન સર્ટિફિકેટ (Naturalisation Certificate) આપી શકે છે. શપથ લીધા પછી તે વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક બની જાય છે.
ક્ષેત્રના વિલીનીકરણથી નાગરિકતા
જો કોઈ નવો વિસ્તાર (પ્રદેશ) ભારતમાં સામેલ થાય છે, તો ત્યાંના લોકોને પણ સરકાર આદેશ દ્વારા નાગરિકતા આપી શકે છે.
નાગરિકતાનો અસલી પુરાવો
ભારતીય નાગરિકતાનો કાનૂની આધાર 'નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955' છે, જે નક્કી કરે છે કે કોણ ભારતનું નાગરિક છે અને નાગરિકતા પાંચ રીતે કેવી રીતે મળે છે. આ પ્રક્રિયાઓ પછી જારી કરાયેલ 'સિટિઝનશિપ સર્ટિફિકેટ' (નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર) જ નાગરિકતાનો ઔપચારિક અને અસલી પુરાવો છે. પાસપોર્ટ, આધાર, વોટર આઈડી અને પાન કાર્ડ માત્ર ઓળખના દસ્તાવેજો (Identity Documents) છે. પાસપોર્ટ એક્ટ, 1967 ની કલમ 20 હેઠળ વિશેષ સંજોગોમાં બિન-નાગરિકને પણ પાસપોર્ટ જારી કરી શકાય છે, તેથી પાસપોર્ટને નાગરિકતાનો અંતિમ કાનૂની પુરાવો માનવામાં આવતો નથી.