અત્યારે દુનિયાભરમાં ઈરાન, ઈઝરાયલ અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધની અને પરમાણુ હથિયારોના ઉપયોગની ચર્ચાઓ જોરશોરથી ચાલી રહી છે. આ વૈશ્વિક ટેન્શન વચ્ચે, શું તમને ક્યારેય એવો વિચાર આવ્યો છે કે જો દુનિયા પરમાણુ યુદ્ધ તરફ ધકેલાય, તો ભારતમાં પરમાણુ બોમ્બ ફોડવાનો આખરી નિર્ણય કોણ લેશે? તેનું 'રિમોટ કંટ્રોલ' ખરેખર કોની પાસે છે? હોલીવુડની ફિલ્મોમાં બતાવે છે તેમ આ માત્ર એક લાલ બટન દબાવવા જેટલી સરળ રમત નથી. ભારત જેવા એક અત્યંત જવાબદાર દેશમાં પરમાણુ હુમલાનો નિર્ણય બહુ જ કડક અને અભેદ્ય સુરક્ષા સિસ્ટમમાંથી પસાર થાય છે, જ્યાં આ હથિયારોનો ઉપયોગ માત્ર ને માત્ર આખરી વિકલ્પ તરીકે જ થાય છે.
ભારતની નો-ફર્સ્ટ-યુઝ (No-First-Use) નીતિ
ભારત દુનિયાના એવા 9 દેશોમાં સામેલ છે જેમની પાસે પરમાણુ તાકાત છે, પરંતુ આપણી નીતિ બાકીની દુનિયા કરતા એકદમ અલગ અને શાંતિપૂર્ણ છે. ભારત હંમેશા 'નો-ફર્સ્ટ-યુઝ' પોલિસીને વળગી રહ્યું છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે, ભારત ગમે તેવી પરિસ્થિતિમાં ક્યારેય પણ સામે ચાલીને કોઈ દેશ પર પરમાણુ હુમલો નહીં કરે. આપણા પરમાણુ હથિયારો કોઈ દેશ પર આક્રમણ કરવા માટે નથી, પરંતુ દુશ્મનોને ડરાવીને પોતાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે છે. જો કોઈ દેશ ભારત કે આપણી સેના પર પહેલા પરમાણુ હુમલો કરે, તો અને તો જ ભારત વળતો પ્રહાર કરવા માટે આ હથિયારોનો ઉપયોગ કરશે. આ સંયમ જ ભારતને વૈશ્વિક મંચ પર એક પરિપક્વ અને સમજુ પરમાણુ શક્તિ બનાવે છે.
કોના હાથમાં છે કમાન્ડ?
સામાન્ય લોકોમાં એવી માન્યતા છે કે પરમાણુ બોમ્બનું રિમોટ કોઈ એક જ વ્યક્તિના હાથમાં હોય છે, પણ એવું જરાય નથી. ભારતમાં ખુદ પ્રધાનમંત્રી પણ એકલા હાથે પરમાણુ મિસાઈલ છોડવાનો આદેશ આપી શકતા નથી. આ હથિયારોના સંચાલનની પૂરી સત્તા 'ન્યુક્લિયર કમાન્ડ ઓથોરિટી' (NCA) પાસે છે. આ સંસ્થાના બે મુખ્ય ભાગ છે, જે કોઈપણ હુમલાની જરૂરિયાત અને તેના ભવિષ્યના પરિણામોનો સંયુક્ત રીતે ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ કરે છે. ઉતાવળમાં કે ગુસ્સામાં કોઈ ખોટો નિર્ણય ન લેવાઈ જાય તે માટે જ આ સિસ્ટમ આટલી જટિલ બનાવવામાં આવી છે.
પ્રધાનમંત્રીનો સુપ્રીમ કમાન્ડ (પોલિટિકલ કાઉન્સિલ)
ન્યુક્લિયર કમાન્ડ ઓથોરિટીની સૌથી ઉચ્ચ બોડીને 'રાજકીય પરિષદ' (પોલિટિકલ કાઉન્સિલ) કહેવાય છે, જેના અધ્યક્ષ ખુદ દેશના પ્રધાનમંત્રી હોય છે. પરમાણુ હથિયારનો ઉપયોગ કરવાનો અંતિમ અને ઔપચારિક આદેશ માત્ર આ પરિષદ જ આપી શકે છે. જોકે, પ્રધાનમંત્રી આ નિર્ણય પોતાના કેબિનેટના વરિષ્ઠ મંત્રીઓ અને સલાહકારો સાથે ઊંડી ચર્ચા કર્યા પછી જ લે છે. જ્યાં સુધી આ પોલિટિકલ કાઉન્સિલ લીલી ઝંડી ન આપે, ત્યાં સુધી સેનાની કોઈ પણ પાંખ આ હથિયારોને સક્રિય કરી શકતી નથી. આ દર્શાવે છે કે આપણા દેશમાં સેના હંમેશા નાગરિક નેતૃત્વ (સરકાર) ના આદેશ હેઠળ જ કામ કરે છે.
એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલ અને NSA ની ભૂમિકા
બીજો સૌથી મહત્વનો ભાગ છે 'કાર્યકારી પરિષદ' (એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલ), જેનું નેતૃત્વ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર (NSA) કરે છે. આ પરિષદનું મુખ્ય કામ પોલિટિકલ કાઉન્સિલને ગ્રાઉન્ડ રિઆલિટી, દુશ્મનની હિલચાલ અને ટેકનિકલ માહિતી પૂરી પાડવાનું છે. NSA ની આ ટીમ પ્રધાનમંત્રીને સલાહ આપે છે કે પરમાણુ હુમલો કરવો ખરેખર જરૂરી છે કે નહીં. એકવાર પોલિટિકલ કાઉન્સિલ આદેશ આપી દે, પછી હુમલા માટેની ચોક્કસ રણનીતિ ઘડવાની અને તેનો અમલ કરાવવાની જવાબદારી આ કાઉન્સિલની હોય છે. તેમાં સેનાના ટોચના કમાન્ડરો અને વૈજ્ઞાનિકો પણ સામેલ હોય છે.
સ્ટ્રેટેજિક ફોર્સિસ કમાન્ડ (SFC) નો આખરી પ્રહાર
જ્યારે ઉપરથી બધા જ ઓર્ડર કન્ફર્મ થઈ જાય, ત્યારે તેને અમલમાં મૂકવાનું ફાઇનલ કામ 'સ્ટ્રેટેજિક ફોર્સિસ કમાન્ડ' (SFC) કરે છે. આ ભારતીય સેનાની એક એવી ખાસ પાંખ છે જેને પરમાણુ શસ્ત્રોની જાળવણી અને તેને ફાયર કરવાની સ્પેશિયલ ટ્રેનિંગ આપવામાં આવી હોય છે. SFC સીધા જ પ્રધાનમંત્રી અને NSA ના આદેશો હેઠળ કામ કરે છે. તેઓ હુમલા માટે જરૂરી લોન્ચ કોડ્સ મેચ કરે છે અને મિસાઈલોને સીધી ટાર્ગેટ પર છોડે છે.