Allahabad High Court: એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં ઉત્તર પ્રદેશમાં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ કે સમુદાયને તેમના ખાનગી પરિસરમાં ધાર્મિક પ્રાર્થના સભા યોજવા માટે રાજ્ય સરકાર કે વહીવટીતંત્ર પાસેથી પૂર્વ પરવાનગી લેવાની જરૂર નથી. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે આ અધિકાર ભારતીય બંધારણની કલમ 25 હેઠળ ગેરંટીકૃત મૌલિક અધિકારોનો એક ભાગ છે, જેને સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં મર્યાદિત કરી શકાતો નથી.
પોતાના નિર્ણયમાં કલમ 25નો ઉલ્લેખ કરતા હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે દરેક નાગરિકને પોતાના ધર્મને માનવાનો, તેનું પાલન કરવાનો અને તેનો પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા છે. જ્યારે કોઈ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિ સંપૂર્ણપણે ખાનગી મિલકતમાં અને શાંતિપૂર્ણ રીતે કરવામાં આવી રહી છે તો તેને કાયદાના દાયરામાં પરવાનગી માંગવા માટે બાધ્ય કરવું યોગ્ય નથી. આવા કિસ્સાઓમાં વહીવટી હસ્તક્ષેપ બંધારણની ભાવનાની વિરુદ્ધ હશે.
આ અધિકાર ખાનગી મિલકત સુધી મર્યાદિત રહેશે.
જોકે, કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે આ સ્વતંત્રતા ફક્ત ત્યારે જ માન્ય રહેશે જો ધાર્મિક પ્રાર્થના મેળાવડા સંપૂર્ણપણે ખાનગી પરિસરમાં યોજવામાં આવે. જો મેળાવડાની પ્રકૃતિ એવી હોય કે તેની અસર જાહેર ક્ષેત્ર સુધી પહોંચે અથવા તેનાથી જાહેર વ્યવસ્થા, શાંતિ અથવા ટ્રાફિકને ખલેલ પહોંચશે તો વહીવટીતંત્ર જરૂરી પગલાં લઈ શકે છે.
જાહેર સ્થળો માટે અલગ નિયમો
કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે જાહેર સ્થળે કોઈપણ પ્રકારની ધાર્મિક સભા, આયોજન અથવા સરઘસ પહેલાં સંબંધિત પોલીસ અથવા વહીવટીતંત્રને જાણ કરવી ફરજિયાત છે. સાર્વજનિક સ્થળો પર આયોજન દરમિયાન કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવી રાખવી વહીવટીતંત્રની જવાબદારી છે અને તેથી આવા કિસ્સાઓમાં નિયમોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ શું હતી?
ખાનગી પરિસરમાં પ્રાર્થના સભાઓ યોજવા પર વહીવટી વાંધાને પડકારતી અરજીની સુનાવણી દરમિયાન આ નિર્ણય આવ્યો હતો. અરજદારે દલીલ કરી હતી કે ખાનગી મિલકત પર શાંતિપૂર્ણ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થાય છે. કોર્ટે આ દલીલ સાથે સંમત થયા અને વહીવટી કાર્યવાહીને ગેરવાજબી જાહેર કરી.
ભવિષ્ય માટે નિર્ણયનું મહત્વ
આ નિર્ણયને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સાથે સંકળાયેલા ભવિષ્યના કેસ માટે એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ માનવામાં આવી રહ્યો છે. તે સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે ખાનગી જીવન અને ખાનગી મિલકતમાં બંધારણીય અધિકારોનું સન્માન કરવું જોઈએ, જ્યાં સુધી તે જાહેર શાંતિ અને વ્યવસ્થાને અસર ન કરે.