મધ્ય પૂર્વમાં પરિસ્થિતિ અત્યંત ગંભીર બની ગઈ છે, જેના કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ત્રીજા વિશ્વ યુદ્ધની દહેશત વ્યાપી ગઈ છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાનના પરમાણુ મથકો અને વ્યૂહાત્મક લશ્કરી અડ્ડાઓ પર કરવામાં આવેલા ભીષણ હવાઈ હુમલાઓએ એક નવી સૈન્ય કટોકટી સર્જી છે. ઈરાની સરકારી પ્રસાર માધ્યમોએ તેમના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના અવસાનની પુષ્ટિ કરતા સ્થિતિ વધુ વણસી છે. આ હુમલાના બદલામાં ઈરાને દુબઈ, બહેરીન, કુવૈત અને કતાર જેવા ખાડી દેશો પર મિસાઈલ મારો ચલાવ્યો છે. બીજી તરફ રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચેનું યુદ્ધ હવે તેના 5 માં વર્ષમાં પ્રવેશી ચૂક્યું છે. આ તમામ ઘટનાક્રમો વચ્ચે સામાન્ય લોકોમાં એક જ જિજ્ઞાસા છે કે, કોઈ પણ સંઘર્ષ સત્તાવાર રીતે 'વિશ્વ યુદ્ધ' ક્યારે જાહેર કરવામાં આવે છે?
યુદ્ધને વૈશ્વિક જાહેર કરવાના ઐતિહાસિક અને સૈન્ય માપદંડો
ઘણા લોકો માને છે કે વિશ્વ યુદ્ધ જાહેર કરવા માટે કોઈ ચોક્કસ સંખ્યામાં દેશોનું સામેલ હોવું અનિવાર્ય છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા કંઈક અલગ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદામાં ક્યાંય પણ દેશોની લઘુત્તમ સંખ્યાનો ઉલ્લેખ નથી. 'વિશ્વ યુદ્ધ' એ એક ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક શબ્દ છે, જે લડાઈના વ્યાપ અને તેમાં સામેલ મહાસત્તાઓના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે. ઇતિહાસકારો અને સંરક્ષણ નિષ્ણાતો માને છે કે જો કોઈ સંઘર્ષમાં દુનિયાની મોટી લશ્કરી શક્તિઓ સીધી રીતે સંકળાયેલી હોય અને તે સંઘર્ષ વિશ્વના અનેક ખંડોમાં ફેલાયેલો હોય, ત્યારે જ તેને વૈશ્વિક યુદ્ધની શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવે છે.
મહાસત્તાઓની સંડોવણી અને લશ્કરી જોડાણોનું મહત્વ
વિશ્વ યુદ્ધ માટેની સૌથી મુખ્ય શરત અમેરિકા, રશિયા અને ચીન જેવી મોટી વૈશ્વિક શક્તિઓની સીધી સૈન્ય ભાગીદારી છે. આ સાથે જ 'નાટો' જેવા શક્તિશાળી લશ્કરી જોડાણો જ્યારે કોઈ યુદ્ધમાં કૂદી પડે છે, ત્યારે તે પ્રાદેશિક સંઘર્ષ મટીને વૈશ્વિક બની જાય છે. પ્રથમ અને બીજા વિશ્વ યુદ્ધના ઉદાહરણો જોઈએ તો, તેમાં શક્તિશાળી દેશોની સીધી સંડોવણીએ જ યુદ્ધની જ્વાળાઓને સરહદો ઓળંગીને ખંડો સુધી પહોંચાડી હતી. જો કોઈ સંઘર્ષ ભલે અનેક દેશો વચ્ચે હોય પરંતુ તે એક જ ભૌગોલિક ક્ષેત્ર પૂરતો મર્યાદિત હોય, તો તેને પ્રાદેશિક યુદ્ધ જ ગણવામાં આવે છે.
ભૌગોલિક વ્યાપ અને બ્લોક વિભાજન
બીજા એક મહત્વના માપદંડ મુજબ, યુદ્ધ માત્ર જમીન પર જ નહીં પરંતુ અનેક ખંડોના હવાઈ ક્ષેત્ર અને દરિયાઈ માર્ગોને પ્રભાવિત કરતું હોવું જોઈએ. પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં યુરોપ, આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વની ભૂમિ પર રક્તપાત થયો હતો, જ્યારે બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં પેસિફિક સમુદ્રથી લઈને આફ્રિકાના રણ પ્રદેશો સુધી જંગ ખેલાયો હતો. આ ઉપરાંત, જ્યારે વિશ્વ બે વિરોધી જૂથોમાં સ્પષ્ટપણે વહેંચાઈ જાય છે, જેમ કે સાથી રાષ્ટ્રો અને ધરી રાષ્ટ્રો હતા, ત્યારે તે વિશ્વ યુદ્ધનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
ઇતિહાસના આંકડા અને વર્તમાન સ્થિતિ
જો આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં 30 થી વધુ દેશો અને બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં 50 થી વધુ રાષ્ટ્રો સીધી કે આડકતરી રીતે જોડાયેલા હતા. બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં અંદાજે 70 થી 100 મિલિયન સૈનિકોએ ભાગ લીધો હતો. હાલમાં ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેનો સંઘર્ષ ભલે ભયાનક હોય, પરંતુ નિષ્ણાતો હજુ પણ તેને પ્રાદેશિક યુદ્ધ તરીકે જ જોઈ રહ્યા છે. જોકે, જો રશિયા અને ચીન જેવી મહાસત્તાઓ આ સંઘર્ષમાં સીધી રીતે સામેલ થશે, તો તે નિઃશંકપણે ત્રીજા વિશ્વ યુદ્ધની શરૂઆત ગણાશે.