વર્ષ 2026 માં મધ્ય પૂર્વના દેશોમાં વધી રહેલા ભારે તણાવ અને ઈરાન તથા ઇઝરાયેલ વચ્ચેની સૈન્ય કાર્યવાહીએ ફરી એકવાર શિયા અને સુન્ની સમુદાયો વચ્ચેના સંબંધોને વૈશ્વિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધા છે. હકીકતમાં, લગભગ 1400 વર્ષ પહેલાં પયગંબર મુહમ્મદના અવસાન પછી ઇસ્લામના નેતૃત્વને લઈને જે મતભેદો ઉભા થયા હતા, તે આજે એક ગંભીર રાજકીય અને ધાર્મિક તિરાડમાં ફેરવાઈ ગયા છે. ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતાના અવસાનના સમાચાર અને ત્યારબાદ વિવિધ દેશોની અલગ-અલગ પ્રતિક્રિયાઓએ સાબિત કર્યું છે કે આ વિવાદ માત્ર આસ્થા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે દેશોની સત્તા અને પ્રાદેશિક વર્ચસ્વની લડાઈ પણ છે.
મધ્ય પૂર્વમાં અસ્થિરતા અને વર્તમાન પરિસ્થિતિ
હાલમાં મધ્ય પૂર્વના દેશો યુદ્ધની ભીષણ જ્વાળાઓમાં સપડાયેલા છે. અમેરિકા અને ઇઝરાયેલની સંયુક્ત સૈન્ય કાર્યવાહી સામે ઈરાને વળતો પ્રહાર કરતા અનેક પ્રક્ષેપાસ્ત્રો છોડ્યા છે, જેના કારણે આખો પ્રદેશ અસ્થિર બન્યો છે. આ અશાંતિ વચ્ચે ઈરાનના શિખર નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના અવસાનના અહેવાલોએ બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું છે. જ્યાં એક તરફ શિયા સમુદાય શોકમાં ડૂબીને રસ્તા પર ઉતરી આવ્યો છે, ત્યાં બીજી તરફ સુન્ની બહુમતી ધરાવતા દેશોની સરકારોએ આ ઘટનાને ઈરાનનો અંગત મામલો ગણાવીને અંતર જાળવી રાખ્યું છે. આ વલણ જ સ્પષ્ટ કરે છે કે બંને સમુદાયો વચ્ચેની ખાઈ કેટલી ઊંડી છે.
ઐતિહાસિક વિભાજન: કેવી રીતે અલગ પડ્યા શિયા અને સુન્ની?
ઇતિહાસના પાના ઉથલાવીએ તો જાણવા મળે છે કે આ વિવાદનો પાયો ઈસવીસન 632 માં નખાયો હતો. પયગંબર મુહમ્મદના નિધન પછી મુસ્લિમ સમુદાયનું નેતૃત્વ કોણ કરશે, તે પ્રશ્ને બે જૂથો પડ્યા હતા.
- સુન્ની જૂથ: એક પક્ષનું માનવું હતું કે પયગંબરના અંગત સાથી અબુ બકરને પ્રથમ ખલીફા તરીકે નિયુક્ત કરવા જોઈએ. આ વિચારધારાને અનુસરનારાઓ આગળ જતાં 'સુન્ની' તરીકે ઓળખાયા.
- શિયા જૂથ: બીજા પક્ષનો આગ્રહ હતો કે નેતૃત્વ પયગંબરના પરિવારમાં જ રહેવું જોઈએ અને તેમના જમાઈ હઝરત અલીને સાચા ઉત્તરાધિકારી માનવા જોઈએ. આ જૂથ 'શિયા' તરીકે ઓળખાયું.
શરૂઆતમાં આ એક રાજકીય અસંમતિ હતી, પરંતુ સમયની સાથે તેમાં ધાર્મિક પરંપરાઓ અને માન્યતાઓ ભળતા તે કાયમી વિભાજનમાં ફેરવાઈ ગઈ.
સુન્ની મુસ્લિમોની વસ્તી અને પ્રભાવ
વૈશ્વિક સ્તરે સુન્ની મુસ્લિમોની સંખ્યા સૌથી વધુ છે. આંકડાઓ મુજબ, દુનિયાની કુલ મુસ્લિમ વસ્તીના અંદાજે 85 ટકા લોકો સુન્ની વિચારધારા ધરાવે છે. સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી, પાકિસ્તાન, ઇન્ડોનેશિયા અને ઇજિપ્ત જેવા દેશોમાં સુન્ની સમુદાયની બહુમતી છે. આ દેશો આર્થિક અને સૈન્ય રીતે શક્તિશાળી હોવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમનો પ્રભાવ ઘણો વધારે જોવા મળે છે.
શિયા મુસ્લિમો અને ઈરાનનું વર્ચસ્વ
બીજી તરફ, શિયા મુસ્લિમો વિશ્વની મુસ્લિમ વસ્તીના માત્ર 15 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. તેઓ પયગંબરના વંશજો અને આયાતુલ્લાહ જેવા ધાર્મિક વડાઓને સર્વોચ્ચ સન્માન આપે છે. ઈરાન દુનિયાનો સૌથી મોટો શિયા દેશ છે, જ્યાં લગભગ 90 ટકા વસ્તી આ સમુદાયની છે. આ ઉપરાંત ઇરાક, લેબનોન અને અઝરબૈજાનમાં પણ તેમની મોટી સંખ્યા છે.