US Dollar Supremacy Declining: શું ડોલરનું વર્ચસ્વ પતનની આરે છે? જાણો ભારત પર અસર

દુનિયાભરની સેન્ટ્રલ બેંકો હવે ડોલરથી મોં ફેરવી રહી છે, પેટ્રોડોલર સિસ્ટમ તૂટી છે અને અમેરિકા પર 39 ટ્રિલિયન ડોલરનું દેવું છે; જાણો ડોલરના 'ક્રમશઃ ઘટાડા' થી ભારતીય અર્થતંત્ર પર કેવી અસર પડશે.

US Dollar Dominance Decline Impact On India Economy Forex Market

Source : ai

Show Quick Read

Key points generated by AI, verified by newsroom

• અમેરિકી ડોલરનું મૂલ્ય ૧૦% ઘટ્યું, પ્રભુત્વ ઘટી રહ્યું છે.
• સેન્ટ્રલ બેંકોનો મોહભંગ, પેટ્રોડોલર સમાપ્ત થવું મુખ્ય કારણ.
• ભારતને ડોલર નબળો પડવાથી ફાયદા-ગેરફાયદા બંને થશે.
• ભારત ડોલર પર નિર્ભરતા ઘટાડી, રૂપિયામાં વેપાર વધારશે.

US Dollar Supremacy Decline 2026: આજકાલ વૈશ્વિક નાણાકીય બજારોમાં એક જ ચર્ચા સૌથી વધુ ચાલી રહી છે - શું અમેરિકન ડોલર (US Dollar) નું આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રભુત્વ હવે ખતમ થવા જઈ રહ્યું છે? છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ડોલરમાં આવેલા તીવ્ર ઘટાડા, દુનિયાભરની સેન્ટ્રલ બેંકોના બદલાયેલા વલણ અને ભૂ-રાજકીય ઉથલપાથલને કારણે આ ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે.

જાન્યુઆરી 2026 થી લઈને ઓગસ્ટ 2026 ની વચ્ચે ડોલરનું મૂલ્ય લગભગ 10% જેટલું ઘટી ગયું છે અને ડોલર ઇન્ડેક્સ (DXY) 95.44 ના ચાર વર્ષના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયો છે. આ ઘટાડા પાછળ કોઈ એક કારણ નથી, પરંતુ ઘણી મોટી ઘટનાઓ એકસાથે જવાબદાર છે. તો ચાલો સરળ ભાષામાં સમજીએ કે શું આ ખરેખર ડોલરના પતનની શરૂઆત છે? અને તેનાથી આપણા દેશ ભારતને શું ફાયદો કે નુકસાન થઈ શકે છે.

અચાનક ડોલર સામે આટલા સવાલો કેમ ઊભા થયા?

આ સ્થિતિ પાછળ મુખ્યત્વે 6 મોટા કારણો જવાબદાર છે:

ડોલરમાં મોટો ઘટાડો: અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના બીજા કાર્યકાળની શરૂઆતથી જ ડોલર ટ્રેડ-વેઇટેડ ધોરણે લગભગ 10% ગગડ્યો છે, જે છેલ્લા ચાર વર્ષનો સૌથી મોટો ઘટાડો છે.

સેન્ટ્રલ બેંકોનો મોહભંગ: OMFIF ના સર્વેમાં 74 દેશોની સેન્ટ્રલ બેંકોએ ભાગ લીધો હતો. ઇતિહાસમાં પહેલીવાર એવું બન્યું છે કે, ડોલરનું રિઝર્વ વધારવા માંગતી બેંકો કરતા ડોલર ઘટાડવા માંગતી બેંકોની સંખ્યા વધી ગઈ છે. મતલબ કે મુખ્ય બેંકો હવે ડોલરથી દૂર ભાગી રહી છે.

પેટ્રોડોલર સિસ્ટમનો અંત: દાયકાઓથી સાઉદી અરેબિયા પોતાનું ક્રૂડ ઓઇલ માત્ર ડોલરમાં જ વેચતું હતું. પરંતુ 2024 માં આ કરાર પૂરો થતાં, હવે સાઉદી અરેબિયા ચીની યુઆન, જાપાની યેન અને ભારતીય રૂપિયા સહિત અન્ય ચલણોમાં પણ તેલનો વેપાર કરી શકે છે.

રશિયા પરના પ્રતિબંધોની ઊલટી અસર: 2022 માં અમેરિકાએ રશિયાની સેન્ટ્રલ બેંકના આશરે $300 બિલિયન ફ્રીઝ કરી દીધા હતા. આનાથી દુનિયાને એવો ડર બેસી ગયો છે કે ડોલરમાં અનામત રાખવું અસુરક્ષિત છે, કારણ કે અમેરિકા ગમે ત્યારે તે જપ્ત કરી શકે છે. રશિયાએ તો યુરોપ સાથેનો તેલ-ગેસનો વેપાર ડોલરમાં સાવ બંધ જ કરી દીધો છે.

અમેરિકા પર માતબર દેવું: મે 2026 માં, અમેરિકાનું કુલ ફેડરલ દેવું $39 ટ્રિલિયનને પાર કરી ગયું છે. સરકારની કમાણીનો મોટો હિસ્સો માત્ર વ્યાજ ચૂકવવામાં જઈ રહ્યો છે, જેનાથી ડોલરની 'રિસ્ક-ફ્રી' (જોખમ મુક્ત) છબી ખરડાઈ છે.

JPMorgan ના CEO ની ખુલ્લી ચેતવણી: જેમી ડિમોને ચેતવણી આપી છે કે જો અમેરિકા આર્થિક અને સૈન્ય તાકાત જાળવી નહીં રાખે, તો તે રિઝર્વ કરન્સીનું સ્થાન પણ ગુમાવી દેશે.

તો શું ડોલર સાવ પતી ગયો છે?

ના, બિલકુલ નહીં. ડોલરનું વર્ચસ્વ થોડું ઘટ્યું છે (2000 માં 71% થી ઘટીને 2026 માં 56% થયું છે), પણ તે ખતમ નથી થયું. તેનું સૌથી મોટું કારણ એ છે કે દુનિયા પાસે હાલમાં ડોલરનો કોઈ મજબૂત વિકલ્પ (Option) નથી. યુરો 14% પર અટકેલો છે અને ચીનનો યુઆન હજુ ઘણો પાછળ છે. જોકે, સેન્ટ્રલ બેંકો હવે ડોલરના વિકલ્પ તરીકે સોના (Gold) માં મોટા પાયે રોકાણ કરી રહી છે.

ડોલર નબળો પડવાથી ભારતને શું ફાયદો થશે?
નિષ્ણાતોના મતે, ડોલરના નબળા પડવાની ભારત પર મિશ્ર અસર પડશે:

ફાયદા (Benefits):

આયાત સસ્તી બનશે: ભારત ક્રૂડ ઓઇલ (તેલ), સોનું અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સની મોટા પાયે આયાત કરે છે. જો ડોલર સસ્તો થશે, તો આપણું આયાત બિલ ઘટશે, પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ કાબુમાં રહેશે અને મોંઘવારી ઘટશે.

વિદેશી દેવાનો બોજ ઘટશે: ભારતે જે દેવું ડોલરમાં લીધું છે, ડોલર સસ્તો થવાથી તેને રૂપિયામાં ચૂકવવામાં સરળતા રહેશે અને બોજ ઓછો થશે.

શેરબજારમાં તેજી: ડોલર નબળો પડવાથી વિદેશી રોકાણકારો (FPI) ભારતીય શેરબજાર તરફ વધુ આકર્ષિત થશે, જેનાથી બજાર મજબૂત બનશે.

રૂપિયાની બોલબાલા વધશે: ડોલરની નબળાઈ ભારતીય રૂપિયાને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં પ્રસ્થાપિત કરવાની સોનેરી તક આપે છે.

ટુરિઝમ વધશે: ડોલર સસ્તો થવાથી વિદેશી પ્રવાસીઓ માટે ભારત ફરવા આવવું સસ્તું બનશે.

ગેરફાયદા (Drawbacks):

નિકાસકારોને ફટકો: ભારતમાંથી સોફ્ટવેર (IT), દવાઓ (Pharma) અને કાપડની મોટા પાયે નિકાસ થાય છે. ડોલર ઘટવાથી વિદેશીઓ માટે ભારતનો સામાન મોંઘો બનશે, જેનાથી આપણી નિકાસને નુકસાન થઈ શકે છે.

ફોરેક્સ રિઝર્વમાં ઘટાડો: ભારતનું મોટાભાગનું વિદેશી હૂંડિયામણ (Forex) ડોલરમાં સચવાયેલું છે. ડોલરનું મૂલ્ય ઘટવાથી ભારતના આ અનામત ભંડોળનું મૂલ્ય પણ રૂપિયામાં ઘટી જશે.

બજારમાં અસ્થિરતા: ડોલરમાં અચાનક મોટો ઘટાડો વૈશ્વિક માર્કેટમાં ગભરાટ ફેલાવી શકે છે, જેની સીધી અસર ભારતીય શેરબજારો પર પણ પડી શકે છે.

ભારતની અત્યારની રણનીતિ શું છે?

ભારત ખૂબ જ સમજી-વિચારીને ચાલી રહ્યું છે. ભારત 'BRICS' દેશોની ડી-ડોલરાઇઝેશન (ડોલર હટાવો) નીતિમાં આંધળુકિયું કરીને સામેલ નથી થયું. ઓગસ્ટ 2026 માં ભારતે સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે તે BRICS દેશોના કોઈ સામાન્ય ચલણનું સમર્થન કરતું નથી. ભારત પોતાની રીતે ધીમે ધીમે ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડી રહ્યું છે અને રૂપિયામાં વેપાર વધારી રહ્યું છે, પરંતુ તે અમેરિકા સાથે સીધી દુશ્મની કે મુકાબલો કરવાનું ટાળી રહ્યું છે.

ટૂંકમાં કહીએ તો, ડોલરનું વર્ચસ્વ રાતોરાત ખતમ થવાનું નથી, પણ હવે તેનો દબદબો ધીમે ધીમે ઘટી રહ્યો છે તે એક હકીકત છે.