હૃદય આપણા શરીરનું સૌથી અગત્યનું અંગ છે, જે આખા શરીરમાં લોહી, ઓક્સિજન અને જરૂરી પોષક તત્વો પહોંચાડવાનું ચોવીસે કલાક કામ કરે છે. સાથોસાથ તે શરીરમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવો કચરો બહાર કાઢવામાં પણ મદદ કરે છે. જ્યારે હૃદયની કામગીરીમાં કોઈ ગરબડ થાય છે, ત્યારે તેની અસર આખા શરીર પર પડે છે. આજકાલ આપણે અવારનવાર સાંભળીએ છીએ કે કોઈનું હાર્ટ એટેકથી મૃત્યુ થયું તો કોઈનું કાર્ડિયાક અરેસ્ટથી. મોટાભાગના લોકો અજાણતા આ બંનેને એક જ બીમારી માને છે. પરંતુ, તબીબી વિજ્ઞાન (મેડિકલ સાયન્સ) અનુસાર, હાર્ટ એટેક અને કાર્ડિયાક અરેસ્ટ બંને જીવલેણ બીમારીઓ હોવા છતાં, તેમના કારણો અને લક્ષણો એકદમ અલગ-અલગ છે. ચાલો સરળ ભાષામાં સમજીએ કે આ બંને વચ્ચે મુખ્ય તફાવત શું છે અને બંનેમાંથી વધુ ખતરનાક સ્થિતિ કઈ છે.
હાર્ટ એટેક શું છે? (What is a Heart Attack?)
મેડિકલ ભાષામાં હાર્ટ એટેકને 'મ્યોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન' કહેવાય છે. સાદી ભાષામાં સમજીએ તો, આ લોહીના પરિભ્રમણ (Circulation) ને લગતી સમસ્યા છે. જ્યારે હૃદય સુધી લોહી પહોંચાડતી નળીઓ (ધમનીઓ) માં કોલેસ્ટ્રોલ અને ચરબી જામી જવાના કારણે બ્લોકેજ થાય છે, ત્યારે હૃદયના અમુક સ્નાયુઓ સુધી લોહી પહોંચી શકતું નથી. જો સમયસર સારવાર ન મળે તો ઓક્સિજનના અભાવે હૃદયનો એ ભાગ ધીમે ધીમે ડેમેજ થવા લાગે છે અને ગંભીર રૂપ ધારણ કરે છે.
હાર્ટ એટેકના સામાન્ય લક્ષણો
હાર્ટ એટેક અચાનક આવી શકે છે અથવા તેના લક્ષણો ધીમે ધીમે પણ દેખાઈ શકે છે. ક્યારેક લક્ષણો એટલા હળવા હોય છે કે લોકો તેને એસિડિટી સમજીને અવગણે છે, જે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. તેના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
છાતીમાં ભારે દબાણ, દુખાવો અથવા જકડાઈ ગયાનો અહેસાસ થવો.
શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી અને અસામાન્ય થાક લાગવો.
અચાનક ઠંડો પરસેવો વળવો અને ચક્કર આવવા.
ઉબકા આવવા કે ઉલટી જેવું થવું.
જડબા, ગરદન, હાથ અથવા પીઠના ભાગમાં દુખાવો થવો.
કાર્ડિયાક અરેસ્ટ એટલે શું? (What is Cardiac Arrest?)
કાર્ડિયાક અરેસ્ટ એ હાર્ટ એટેક કરતાં સાવ અલગ અને અત્યંત અચાનક થતી ગંભીર સ્થિતિ છે. આ હૃદયની 'ઇલેક્ટ્રિકલ સિસ્ટમ' માં થતી ખામી છે. આ સ્થિતિમાં હૃદય ધબકવાનું જ બિલકુલ બંધ કરી દે છે. હૃદય કામ કરતું બંધ થતાં જ મગજ અને ફેફસાં જેવા શરીરના અગત્યના અંગોને લોહી મળતું અટકી જાય છે. આના કારણે દર્દી તરત જ બેભાન થઈ જાય છે અને તેના શ્વાસ રોકાઈ જાય છે. જો ગણતરીની મિનિટોમાં જ મેડિકલ ટ્રીટમેન્ટ ન મળે, તો દર્દીનું મૃત્યુ થઈ શકે છે.
બંનેમાંથી વધારે ખતરનાક કોણ?
નિષ્ણાતોના મતે બંને સ્થિતિઓ ગંભીર મેડિકલ ઈમરજન્સી જ છે, પરંતુ બંનેની સરખામણી કરીએ તો કાર્ડિયાક અરેસ્ટ વધારે ખતરનાક માનવામાં આવે છે. હાર્ટ એટેકમાં હૃદય ધબકવાનું ચાલુ રાખે છે, માત્ર તેના એક ભાગમાં લોહી પહોંચતું નથી. તેથી લક્ષણો દેખાયા પછી દર્દીને હોસ્પિટલ પહોંચવા અને સારવાર માટે થોડો સમય મળી શકે છે (જોકે તેમાં પણ વિલંબ ન કરવો જોઈએ). જ્યારે કાર્ડિયાક અરેસ્ટમાં હૃદય સંપૂર્ણપણે બંધ પડી જાય છે અને વ્યક્તિ સેકન્ડોમાં બેભાન થઈ જાય છે, તેથી તેમાં બચવાનો સમય ખૂબ જ ઓછો મળે છે.