Green Crackers: દિવાળીનો તહેવાર આવે એટલે ફટાકડાનો ઉત્સાહ અને વાયુ પ્રદૂષણની ચિંતા બંને એકસાથે જોવા મળે છે. વધતા જતા પ્રદૂષણને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે પણ કડક વલણ અપનાવ્યું છે.
કોર્ટે 7 અને 8 નવેમ્બર, 2026 ના રોજ દિલ્હી-NCR વિસ્તારમાં માત્ર ગ્રીન ફટાકડા ફોડવાની શરતી મંજૂરી આપી છે. આ માટે સવારે 6 થી 7 અને રાત્રે 8 થી 10 વાગ્યા સુધીનો સમય નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
આ નિયમો આવ્યા પછી લોકોના મનમાં એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે આ ગ્રીન ફટાકડા સામાન્ય ફટાકડાથી કેટલા અલગ છે? શું તેનાથી બિલકુલ ધુમાડો નથી થતો? ચાલો આ વિશે વિગતે જાણીએ.
ગ્રીન ફટાકડા શું છે અને તેની શોધ કોણે કરી?
ગ્રીન ફટાકડા એ ખાસ પ્રકારના પર્યાવરણને અનુકૂળ ફટાકડા છે. તેને વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન પરિષદની રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય ઈજનેરી સંશોધન સંસ્થા (CSIR-NEERI) દ્વારા ખૂબ ઊંડા સંશોધન પછી તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.
આ ફટાકડાની ડિઝાઇન અને બનાવટની રીત જૂના ફટાકડા કરતા સાવ અલગ છે. તેમાં કાચો માલ ઓછો વપરાય છે, તેનું કદ નાનું હોય છે અને તેમાં રાખ ઉત્પન્ન ન થાય તેવી સામગ્રીનો ઉપયોગ થાય છે.
સૌથી ખાસ વાત એ છે કે, આ ફટાકડામાં એવા વિશિષ્ટ ઘટકો ઉમેરવામાં આવે છે જેના કારણે ફટાકડો ફૂટે ત્યારે ધૂળ અને ઝીણા કણો હવામાં ઉડતા અટકી જાય છે.
સામાન્ય ફટાકડા કરતા આ ફટાકડા કેટલા અલગ છે?
આપણે જે સામાન્ય ફટાકડા ફોડીએ છીએ, તેમાં રંગબેરંગી લાઈટ અને મોટા અવાજ લાવવા માટે ઘણા ઝેરી અને ભારે રસાયણો ભેળવવામાં આવે છે. તેમાં સલ્ફર, ઓક્સિડાઈઝર્સ અને રિડ્યુસિંગ એજન્ટ્સ મુખ્ય હોય છે.
આ ઉપરાંત ફટાકડામાં લાલ, લીલા કે વાદળી રંગ લાવવા માટે બેરિયમ નાઈટ્રેટ, એન્ટિમોની સલ્ફાઈડ, લિથિયમ, કોપર, સીસું અને એલ્યુમિનિયમ જેવી ભારે ધાતુઓ વપરાય છે. આ બળવાથી હવામાં અત્યંત ઝેરી વાયુઓ ભળે છે.
જ્યારે ગ્રીન ફટાકડામાં સીસું, બેરિયમ અને એલ્યુમિનિયમ જેવી ખતરનાક ધાતુઓનો ઉપયોગ થતો નથી. તેના બદલે તેમાં ઝીઓલાઈટ અને આયર્ન ઓક્સાઈડ જેવા પદાર્થો વપરાય છે. આનાથી સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ અને નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ જેવા ઝેરી વાયુઓ કાબૂમાં રહે છે.
શું ગ્રીન ફટાકડા બિલકુલ ધુમાડો નથી કાઢતા?
ઘણા લોકોને એવી ગેરસમજ હોય છે કે ગ્રીન ફટાકડા ફોડવાથી જરાય પ્રદૂષણ કે ધુમાડો થતો નથી. પરંતુ, વાસ્તવમાં એવું નથી.
CSIR-NEERI ના આંકડા મુજબ, ગ્રીન ફટાકડા 100 ટકા પ્રદૂષણમુક્ત નથી. પરંતુ તે સામાન્ય ફટાકડાની સરખામણીમાં આશરે 30 ટકા ઓછું વાયુ પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
તેને ફોડવાથી પણ ધુમાડો તો નીકળે જ છે, પરંતુ તેમાં ઝેરી તત્વોની માત્રા ખૂબ ઓછી હોય છે. આથી પર્યાવરણને થતું નુકસાન અમુક અંશે ઓછું કરી શકાય છે.
હવામાં તરતા કણો (PM) અને શ્વાસની બીમારીઓ
કોઈપણ ફટાકડા ફોડવાથી સૌથી મોટો ખતરો હવામાં તરતા અતિ-સૂક્ષ્મ કણો (Particulate Matter) નો રહેલો છે. વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં તેને PM10, PM2.5 અને PM1 જેવા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે.
આ કણો જેટલા નાના હોય, તેટલા જ તે આપણા શ્વાસ વાટે ફેફસાં અને લોહી સુધી ઊંડા ઉતરી જાય છે. જેના કારણે અસ્થમા અને શ્વાસને લગતી અન્ય ગંભીર બીમારીઓ થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
શિયાળાનું ધુમ્મસ અને દિલ્હી-NCR નો AQI
દિવાળીનો તહેવાર શિયાળાની શરૂઆતમાં આવે છે. આ સમયે વાતાવરણમાં ભેજ અને ધુમ્મસ વધારે હોય છે. જ્યારે ફટાકડાનો ઝેરી ધુમાડો આ ધુમ્મસ સાથે ભળે છે, ત્યારે તે સ્મોગ (Smog) બનાવે છે.
આ સ્મોગ હવામાં ઉપર જવાને બદલે લાંબા સમય સુધી જમીનની સપાટીની નજીક જ રહે છે. દિલ્હી-NCR જેવા વિસ્તારોમાં, જ્યાં એર ક્વોલિટી ઈન્ડેક્સ (AQI) પહેલેથી જ ખરાબ હોય છે, ત્યાં આ સ્થિતિ હૃદય અને ફેફસાંના દર્દીઓ માટે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.