Petroleum Formation Process: ઈરાન અને અમેરિકાના યુદ્ધ વચ્ચે સૌથી વધુ દોડધામ ડીઝલ-પેટ્રોલ અને ગેસને લઈને રહી છે. કારણ કે ઈરાને યુદ્ધના કારણે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ (Strait of Hormuz) બંધ કરી દીધું, જેના લીધે ત્યાંથી તેલ-ગેસ લઈને આવતા-જતા જહાજોની રફતાર પર બ્રેક લાગી ગઈ. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે દુનિયાની અર્થવ્યવસ્થાને રફતાર આપનારું આ કાળું સોનું એટલે કે તેલ જમીનની અંદર ક્યાંથી આવે છે? કેવી રીતે અંદરની માટી ઇંધણ બની જાય છે? ચાલો જાણીએ.
કરોડો વર્ષ જૂની છે કહાનીકાચું તેલ બનવાની વાર્તા ઘણી જૂની છે, જે કરોડો વર્ષો પહેલા શરૂ થઈ હતી. જ્યારે સમુદ્રની અંદર રહેતા નાના જીવો જેવા કે શેવાળ (Algae) પોતાનું આયુષ્ય પૂરું કરીને મરી જાય છે, ત્યારે તેમના શરીર સમુદ્રના તળિયે જઈને જમા થઈ જાય છે.
વીતતા સમયની સાથે આ જીવોના શરીરના અવશેષો પર માટી, રેતી અને કાંપની પરતો જમા થતી જાય છે. આ જ પરતો આગળ જતાં તેલ નિર્માણનો પાયો બને છે. લાખો વર્ષો સુધી સમુદ્રના તળિયે માટી અને શેવાળની પરતો જમા થતી રહે છે.
ઓક્સિજન વિના રાસાયણિક ફેરફારભારે પરતો અને વધતા વજનને કારણે સમુદ્રના તળિયે જીવોના અવશેષો પર દબાણ અને અસહ્ય ગરમી વધી જાય છે. ઓક્સિજનની ગેરહાજરી અને ભારે દબાણને કારણે આ જીવોના અવશેષોનું રાસાયણિક સ્વરૂપ બદલાવા લાગે છે.
આ જ રાસાયણિક ફેરફાર જીવોના અવશેષોને મીણ જેવા એક ખાસ ઘટ્ટ પદાર્થમાં બદલી નાખે છે, જેને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં કેરોજન (Kerogen) કહેવામાં આવે છે. જ્યારે કેરોજન જમીનની અંદર વધુ ઊંડાઈએ દબાતું જાય છે, ત્યારે ત્યાંનું તાપમાન અને દબાણનું પ્રમાણ હજુ વધુ વધતું જાય છે.
લાખો વર્ષોનો સમય લાગે છેઆ પછી શરૂ થાય છે કેરોજનનું કાચા તેલ અને કુદરતી ગેસ (નેચરલ ગેસ) માં બદલાવવાનો ખેલ. પરંતુ આ પ્રક્રિયા એટલી ધીમી હોય છે કે તેને ગેસ અને તેલમાં બદલાવવામાં લાખો-કરોડો વર્ષનો સમય લાગે છે. આ જ કારણે તેને જીવાશ્મ ઇંધણ (Fossil Fuel) કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે મૃત જીવોના અવશેષોમાંથી તૈયાર થાય છે.
આ રીતે બને છે તેલના ભંડારજમીનની નીચે જ્યારે ગેસ અને તેલ બની જાય છે, ત્યારે તે એક જગ્યાએ રોકાઈ શકતા નથી. પ્રવાહી (લિક્વિડ) હોવાને કારણે આ તેલ ખડકો અને બારીક છિદ્રોમાંથી સરકીને ધીમે-ધીમે ઉપરની તરફ વધવા લાગે છે.
પરંતુ દર વખતે તે બહાર આવી શકતું નથી. ઘણી વખત ઉપર વધતી વખતે આ તેલ જમીનની નીચે જ છિદ્ર વગરના અત્યંત નક્કર ખડકોની પરતોની નીચે ફસાઈ જાય છે. જે જગ્યાએ આ તેલ જમા થતું જાય છે, તેને જ તેલનો ભંડાર (Oil Reservoir) કહેવામાં આવે છે.
કૂવાની ઊંડાઈ સતત વધી રહી છેસમયની સાથે તેલ કાઢવાની ઊંડાઈ સતત વધી રહી છે. વર્ષ 1949 માં તેલના કૂવાઓની સરેરાશ ઊંડાઈ 3500 ફીટની આસપાસ હતી, પરંતુ મશીનોના વિકાસ અને ઉપરના સ્તરનું તેલ ખતમ થવાને કારણે વર્ષ 2008 માં આ ઊંડાઈ વધીને 6000 ફીટ સુધી પહોંચી ગઈ છે.