Exit Polls: પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ, કેરળ, અસમ અને પુડુચેરીની વિધાનસભા ચૂંટણીના એક્ઝિટ પોલ સામે આવી ચૂક્યા છે. આ દરમિયાન લોકોના મનમાં એક મોટો પ્રશ્ન થઈ રહ્યો છે કે આખરે એક્ઝિટ પોલના અનુમાન કેવી રીતે લગાવવામાં આવે છે અને તેની પ્રક્રિયા કેટલી મોંઘી હોય છે? એક્ઝિટ પોલ ટેલિવિઝન પર દેખાતા માત્ર ગ્રાફિક્સ નથી હોતા, પરંતુ તેની પાછળ એક ઘણું મોટું અને ડેટા આધારિત ઓપરેશન હોય છે, જેમાં હજારો લોકો અને કરોડો રૂપિયા ખર્ચ થાય છે.
કેવી રીતે કામ કરે છે એક્ઝિટ પોલ?
એક્ઝિટ પોલ વોટિંગના દિવસે, ઠીક પોલિંગ સ્ટેશનોની બહાર કરવામાં આવે છે. જેવો મતદાર પોતાનો વોટ આપીને બહાર નીકળે છે કે તરત જ એક સર્વેક્ષક તેમની પાસે જઈને કેટલાક સવાલ-જવાબ કરે છે. આ સવાલોમાં કેટલીક પાયાની જાણકારી એકઠી કરવામાં આવે છે જેથી એ જાણી શકાય કે આખરે મતદારે કોને વોટ આપ્યો છે. જોકે આ પરિણામો તરત જ જાહેર કરવામાં આવતા નથી. ભારતના ચૂંટણી પંચ દ્વારા નક્કી કરાયેલા નિયમો મુજબ એક્ઝિટ પોલના પરિણામો ત્યારે જ બતાવી શકાય છે જ્યારે વોટિંગના તમામ તબક્કા પૂરા થઈ જાય. આવું એટલા માટે કરવામાં આવે છે જેથી ચાલી રહેલી ચૂંટણીઓમાં મતદારો પર તેની કોઈ અસર ન પડે.
સર્વે પાછળની કહાની
આ પ્રક્રિયા કોઈ અંદાજાથી કરવામાં આવતી વસ્તુ નથી. આ એક ઘણી વિચારીને તૈયાર કરવામાં આવેલી આંકડાકીય પ્રક્રિયા છે. પોલિંગ એજન્સીઓ સૌથી પહેલા કોઈ રાજ્ય અથવા તો દેશભરની કેટલીક પસંદગીની બેઠકોનો એક સેમ્પલ પસંદ કરે છે. ત્યારબાદ આ બેઠકોની અંદર અલગ-અલગ સામાજિક અને ભૌગોલિક સમૂહનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા ખાસ પોલિંગ બૂથ પસંદ કરવામાં આવે છે.
એકઠા કરવામાં આવેલા ડેટાનું વિશ્લેષણ સોફ્ટવેર અને આંકડાકીય મોડેલોનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે. અનુમાન લગાવવા માટે જ્ઞાતિનું માળખું, શહેરી-ગ્રામીણ તફાવત, વય જૂથ અને વોટિંગના વલણો જેવા તમામ કારણો પર વિચાર કરવામાં આવે છે. આમ છતાં એક્ઝિટ પોલ માત્ર અનુમાન હોય છે, કોઈ પાકી ગેરંટી નથી.
એક્ઝિટ પોલમાં કેટલો ખર્ચ આવે છે?
એક્ઝિટ પોલ કરાવવો એ કોઈ સસ્તું કામ નથી. આ માટે સેંકડો સ્થળો પર હજારો પ્રશિક્ષિત ફિલ્ડ વર્કરોને તૈનાત કરવા પડે છે. આ વર્કરોને તાલીમ, આવવા-જવાની વ્યવસ્થા, રહેવાની જગ્યા અને રોજિંદુ ભથ્થું આપવું પડે છે. આ બધી વસ્તુઓનો ખર્ચ ખૂબ ઝડપથી વધે છે. ખર્ચ વધવાનું સૌથી મોટું કારણ છે સેમ્પલનું કદ. 50000 થી 70000 મતદારોને સામેલ કરતા સર્વેમાં થોડા કરોડ રૂપિયા ખર્ચ થઈ શકે છે. પરંતુ જ્યારે સેમ્પલનું કદ વધીને લાખો સુધી પહોંચી જાય છે ત્યારે બજેટ પણ ઝડપથી વધી જાય છે.
એક્ઝિટ પોલ કરાવવાનો અંદાજિત ખર્ચ
લોકસભા જેવી મોટા પાયાની ચૂંટણીઓ માટે એક વિગતવાર એક્ઝિટ પોલ કરાવવામાં 10 કરોડથી લઈને 30 કરોડ સુધીનો ખર્ચ આવી શકે છે. નાના પાયે લગભગ 70000 લોકોને સામેલ કરતા સર્વેની કિંમત અઢી કરોડથી 3 કરોડ સુધી હોઈ શકે છે. આની સાથે જ મધ્યમ કદના ઓપરેશનની કિંમત 5 કરોડથી 10 કરોડની વચ્ચે હોઈ શકે છે. સરેરાશ પ્રતિ મતદાર ડેટા એકત્રિત કરવા અને તેને પ્રોસેસ કરવાનો ખર્ચ ₹300 થી ₹800 ની વચ્ચે આવે છે.