ઉપરાષ્ટ્રપતિ જગદીપ ધનખડે સોમવારે મોડી સાંજે સ્વાસ્થ્યના કારણોસર પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું છે. ધનખડનું રાજીનામું એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે સંસદનું ચોમાસુ સત્ર હમણાં જ શરૂ થયું છે. આવી સ્થિતિમાં ઉપરાષ્ટ્રપતિની પસંદગી કેવી રીતે થાય છે તે જાણવું હવે મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતમાં ઉપરાષ્ટ્રપતિ રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ પણ હોય છે. જો કોઈ કારણોસર રાષ્ટ્રપતિનું પદ ખાલી હોય તો ઉપરાષ્ટ્રપતિ પણ તેની જવાબદારી સંભાળે છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિની પસંદગી આ રીતે થાય છે

ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં ફક્ત લોકસભા અને રાજ્યસભાના સાંસદો જ ભાગ લે છે. આ ચૂંટણીમાં નામાંકિત સભ્યો પણ ભાગ લે છે. જ્યારે રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં લોકસભાના સાંસદો અને તમામ રાજ્ય વિધાનસભાના ધારાસભ્યો મતદાન કરે છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનવા માટે શું લાયકાત હોવી જોઈએ

ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી લડવા માટે ભારતનો નાગરિક હોવો જરૂરી છે. તેમની ઉંમર 35 વર્ષથી વધુ હોવી જોઈએ અને તેમણે રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાઈ આવવા માટે તમામ લાયકાત પૂર્ણ કરવી જોઈએ. ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી લડી રહેલા ઉમેદવારે પણ 15,000 રૂપિયા જમા કરાવવા પડે છે. આ રકમ સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ જેવી છે. જો કોઈ ચૂંટણી હારી જાય અથવા 1/6 મત ન મળે તો આ રકમ જમા કરાવવામાં આવે છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મતદાન કેવી રીતે થાય છે?

- બંને ગૃહોના સાંસદો ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં ભાગ લે છે. રાજ્યસભાના 245 સાંસદો અને લોકસભાના 543 સાંસદો તેમાં ભાગ લે છે. રાજ્યસભાના સભ્યોમાં 12 નામાંકિત સાંસદોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

- ઉપરાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણી પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ પ્રણાલી દ્વારા ચૂંટાય છે. આમાં મતદાન એક ખાસ રીતે થાય છે, જેને સિંગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ સિસ્ટમ કહેવામાં આવે છે.

- મતદાન દરમિયાન મતદાતાએ ફક્ત એક જ મત આપવાનો હોય છે પરંતુ તેણે તેની પસંદગીના આધારે પ્રાથમિકતા નક્કી કરવાની હોય છે. બેલેટ પેપર પર મતદાતાએ પ્રથમ પસંદગીને 1 બીજાને 2 આ રીતે પ્રાથમિકતા આપવાની હોય છે.

- આ રીતે સમજો કે જો A, B અને C ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી લડી રહ્યા હોય તો મતદાતાએ દરેક નામની આગળ પોતાની પહેલી પસંદગીનો ઉલ્લેખ કરવો પડશે. ઉદાહરણ તરીકે મતદાતાએ A ની આગળ 1, B ની આગળ 2 અને C ની આગળ 3 લખવાનું રહેશે.

મતોની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે?

- ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે એક ક્વોટા નક્કી કરવામાં આવે છે. મતદાન કરનારા સભ્યોની સંખ્યાને બે વડે ભાગવામાં આવે છે અને પછી તેમાં 1 ઉમેરવામાં આવે છે. ધારો કે ચૂંટણીમાં 787 સભ્યોએ મતદાન કર્યું, પછી તેને 2 વડે ભાગવાથી 393.50 મળે છે. આમાં 0.50 ગણાતું નથી તેથી આ સંખ્યા 393 થાય છે. હવે તેમાં 1 ઉમેરવાથી 394 મળે છે. ચૂંટણી જીતવા માટે 394 મત મેળવવા જરૂરી છે.

- મતદાન પૂર્ણ થયા પછી પ્રથમ રાઉન્ડની ગણતરી કરવામાં આવે છે. આમાં સૌ પ્રથમ એ જોવામાં આવે છે કે બધા ઉમેદવારોને કેટલા પ્રથમ પ્રાથમિકતા મત મળ્યા છે. જો પ્રથમ મતગણતરીમાં જ કોઈ ઉમેદવારને જરૂરી ક્વોટા જેટલા અથવા તેનાથી વધુ મત મળે તો તેને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે.

- જો આ શક્ય ન હોય તો ફરીથી ગણતરી કરવામાં આવે છે. આ વખતે જે ઉમેદવારને સૌથી ઓછા મત મળ્યા છે તેને બહાર કરવામાં આવે છે. પરંતુ પ્રથમ અગ્રતા દ્વારા તેને આપવામાં આવેલા મતોની તપાસ કરવામાં આવે છે કે કોને બીજી અગ્રતા આપવામાં આવી છે. પછી આ અગ્રતા મતો બીજા ઉમેદવારને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે.

- આ બધા મતો ઉમેર્યા પછી જો કોઈ ઉમેદવારને જરૂરી ક્વોટા અથવા વધુ મત મળે છે તો તેને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે. પરંતુ જો બીજા રાઉન્ડમાં પણ કોઈ વિજેતા ન બને તો તે જ પ્રક્રિયા ફરીથી પુનરાવર્તિત થાય છે. આ પ્રક્રિયા એક ઉમેદવાર જીતે ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે.