અવકાશના અફાટ ઊંડાણોમાં જ્યાં સૂર્યપ્રકાશ પહોંચતો નથી, ત્યાં યાનને ઉર્જા પૂરી પાડવી એ હંમેશાથી નાસા માટે એક મોટો પડકાર રહ્યો છે. સોલાર પેનલ આવી જગ્યાઓએ કામ લાગતી નથી. અત્યાર સુધી નાસા પ્લુટોનિયમ-238 માંથી બનતી પરમાણુ બેટરીનો ઉપયોગ કરતું આવ્યું છે, પરંતુ હવે વૈજ્ઞાનિકોએ એક એવો નવો વિકલ્પ શોધી કાઢ્યો છે જેણે બધાને ચોંકાવી દીધા છે. નાસા 'અમેરિકિયમ-241' (Americium-241) નામના તત્વનો ઉપયોગ કરીને એક એવી ખાસ બેટરી બનાવી રહ્યું છે, જે 433 વર્ષો સુધી સતત વીજળી આપી શકશે. આ ટેક્નોલોજી ભવિષ્યના અવકાશ મિશનની દિશા સંપૂર્ણપણે બદલી નાખશે.
કેવી રીતે કામ કરે છે આ પરમાણુ બેટરી?
આ કોઈ સામાન્ય બેટરી નથી. આ ખાસ પ્રકારની બેટરી કિરણોત્સર્ગી (Radioactive) તત્વના ધીમા ભંગાણથી જે ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે, તેનો સીધો ઉપયોગ કરે છે. આ ગરમીને ખાસ ઉપકરણોની મદદથી વીજળીમાં ફેરવવામાં આવે છે. આખી પ્રક્રિયા પોતાની જાતે જ સતત ચાલતી રહે છે, એટલે કે તેને ક્યારેય ચાર્જ કરવાની કે કોઈ જાળવણી (મેઈન્ટેનન્સ) ની જરૂર પડતી નથી. અવકાશ જેવા માઇક્રોગ્રેવીટી વાતાવરણમાં આ બેટરીના કન્વર્ટર કોઈ પણ જાતના ઘસારા વગર લાંબા સમય સુધી શાનદાર રીતે કામ કરી શકે છે.
શા માટે 'અમેરિકિયમ-241' છે આટલું ખાસ?
અત્યાર સુધી નાસા જે પ્લુટોનિયમ-238 નો ઉપયોગ કરતું હતું, તેની આવરદા (અર્ધ-જીવન) લગભગ 88 વર્ષની હોય છે. તેની સરખામણીમાં વૈજ્ઞાનિકો હવે જે 'અમેરિકિયમ-241' પર પ્રયોગ કરી રહ્યા છે, તે આશરે 433 વર્ષ સુધી સક્રિય રહી શકે છે! આનો સીધો અર્થ એ થયો કે આ બેટરી આવનારી અનેક પેઢીઓ સુધી યાનને ઉર્જા આપી શકશે. ભલે શરૂઆતમાં તેમાંથી થોડી ઓછી ઉર્જા મળે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી એકધારી અને સ્થિર પાવર આપવાની તેની ક્ષમતા તેને એકદમ યુનિક બનાવે છે.
આ નવી ટેક્નોલોજીના ફાયદા અને ભવિષ્યના મિશન પર અસર
આ બેટરીનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે સૂર્યપ્રકાશ પર જરાય નિર્ભર નથી. એટલે કે, ડીપ સ્પેસના અંધકારમાં પણ યાનના સાધનો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને કમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ સેંકડો વર્ષો સુધી સતત ચાલુ રહી શકશે. જો આ ટેક્નોલોજી 100% સફળ થઈ જશે, તો અગાઉ જે મિશનો થોડા દાયકાઓમાં જ બંધ પડી જતા હતા, તે હવે સદીઓ સુધી ચાલશે. આનાથી આપણા સૌરમંડળની બહારના ગ્રહો અને બ્રહ્માંડના ઊંડા રહસ્યો ઉકેલવાનું ઘણું સરળ બની જશે.
જોકે, આ ટેક્નોલોજી હજુ ટેસ્ટિંગના તબક્કામાં છે અને તેને પૂરી રીતે અમલમાં મુકતા થોડો સમય લાગશે, પણ તેના પ્રાથમિક પરિણામો ખૂબ જ ઉત્સાહ વધારનારા છે. ભવિષ્યમાં માનવજાતને અવકાશના અજાણ્યા ખૂણાઓ સુધી પહોંચાડવામાં આ બેટરી સૌથી મોટી ભૂમિકા ભજવશે.