Crying In Space: પૃથ્વી પર, રડવું એ માનવ શરીરના સૌથી સરળ કામોમાંથી એક લાગે છે. આંખોમાંથી આંસુ નીકળે છે અને ગ્રેવિટી (ગુરુત્વાકર્ષણ)ના કારણે તે આપમેળે ગાલ પર સરકીને નીચે પડી જાય છે. પરંતુ અંતરિક્ષમાં આ જ પ્રક્રિયા ખૂબ જ અલગ રીતે કામ કરે છે. ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન જેવા સ્પેસક્રાફ્ટમાં માઇક્રો ગ્રેવિટીવાળા વાતાવરણમાં આંસુ બસ નીચે પડતા નથી. એના બદલે તે આંખથી ચોંટેલા રહે છે અને ધીમે-ધીમે પાણીનું એક તરતું અને ફેલાતું ટીપું અથવા ગોળો બનાવી શકે છે. આનું કારણ એસ્ટ્રોનોટ્સ દ્વારા આંસુ ન બનાવી શકવું નથી પણ ફિઝિક્સ છે. આવો જાણીએ શું છે આની પાછળનું કારણ.
માઇક્રો ગ્રેવિટીમાં આંસુઓ સાથે શું થાય છે?
પૃથ્વી પર આ પ્રક્રિયા એકદમ સીધી-સાદી છે. ટીયર ડક્ટ્સ લિક્વિડ (આંસુ) બનાવે છે અને ગ્રેવિટી તે લિક્વિડને ચહેરા પર નીચેની તરફ ખેંચે છે. પરંતુ માઇક્રો ગ્રેવિટીમાં નીચેની તરફ એવું કોઈ બળ (ફોર્સ) હોતું નથી જે આંસુઓને ગાલ પર નીચેની તરફ વહેવામાં મદદ કરી શકે.
જેવા આંસુ નીકળે છે કે તરત જ સરફેસ ટેન્શન તેમની હિલચાલને કંટ્રોલ કરવા લાગે છે. પાણીના મોલેક્યુલ્સ (અણુઓ) કુદરતી રીતે એકબીજાને પોતાની તરફ ખેંચે છે. આ ગુણધર્મને કોહેઝન કહેવાય છે. તેઓ એડહેઝન દ્વારા સપાટીઓ સાથે પણ ઇન્ટરેક્ટ કરે છે. આ બધા ફોર્સ મળીને લિક્વિડને આંખ સાથે ચોંટાડી રાખે છે, તેને નીચે પડવા દેતા નથી. પાતળી ધાર બનાવવાના બદલે આંસુ આંખની ચારેય તરફ એક ગોળ ટીપું કે પછી ગોળાકાર પળ બનાવી શકે છે.
પાણી ગોળો કેમ બનાવે છે?
સરફેસ ટેન્શનના કારણે લિક્વિડ પોતાની સપાટીના એરિયાને ઓછો કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. માઇક્રો ગ્રેવિટીમાં જ્યાં ગ્રેવિટી લિક્વિડના આકારને બહુ બદલી શકતી નથી, પાણી ગોળ આકાર લેવા લાગે છે. આ જ કારણે એસ્ટ્રોનોટ સ્પેસક્રાફ્ટની આસપાસ પાણીના ટીપાંને તરતા જોઈ શકે છે. આ જ વાત આંસુ પર પણ લાગુ પડે છે. જેમ-જેમ વધુ લિક્વિડ બને છે તેમ-તેમ ટીપું મોટું થઈ શકે છે અને ત્વચા સાથે ચોંટીને ચહેરા પર ફેલાઈ શકે છે.
કેનેડાના એસ્ટ્રોનોટ ક્રિસ હેડફિલ્ડે ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન પર આ ઘટનાનું ખૂબ જ સરસ ડેમોન્સ્ટ્રેશન કર્યું હતું. પ્રયોગ દરમિયાન તેમણે સીધું પોતાની આંખમાં પાણી નાખ્યું. ગાલ પર નીચે વહેવાના બદલે પાણીએ તેમની આંખો પર એક પારદર્શક પળ બનાવી દીધી. જેમ-જેમ વધુ પાણી નાખવામાં આવ્યું તેમ-તેમ તે ગોળો ફેલાતો ગયો અને તેમના ચહેરા પર આગળ વધતો ગયો તથા આખરે બીજી આંખ સુધી પહોંચી ગયો. આનાથી સ્પષ્ટપણે જોવા મળ્યું કે માઇક્રો ગ્રેવિટીમાં સામાન્ય લિક્વિડ કેવું અલગ વર્તન કરી શકે છે.
શું આનાથી એસ્ટ્રોનોટ અંધ થઈ શકે છે?
આનો જવાબ છે હા. આંખોની આસપાસ ખૂબ જ વધારે પ્રવાહી પદાર્થ જમા થવાથી અંતરિક્ષ યાત્રીઓની દૃષ્ટિમાં અડચણ આવી શકે છે. પાંપણો પટપટાવવાથી આ સમસ્યા હંમેશાં ઉકેલાતી નથી. એવું એટલા માટે કારણ કે આનાથી પ્રવાહી પદાર્થ વહી જવાના બદલે વધુ ફેલાઈ શકે છે.
આ જરૂરી કામો દરમિયાન મોટી પરેશાની પણ ઊભી કરી શકે છે. અંતરિક્ષ યાનની અંદર, અંતરિક્ષ યાત્રી વધારાના પ્રવાહી પદાર્થને હટાવવા માટે કપડાં અથવા તો સોષી લે તેવી વસ્તુનો ઉપયોગ કરી શકે છે. જોકે સ્પેસ વૉક દરમિયાન સ્થિતિ વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે. સ્પેસ સૂટ પહેરેલા અંતરિક્ષ યાત્રી સરળતાથી પોતાના હાથથી ચહેરો લૂછી શકતા નથી. હેલમેટ અને સૂટ એક બંધ વાતાવરણ બનાવે છે જેમાં વધારાના પ્રવાહી પદાર્થને સંભાળવો ખૂબ જ મુશ્કેલ હોય છે.
સ્પેસ વૉક દરમિયાન ગંભીર ખતરો
સ્પેસ વૉક અથવા તો એક્સ્ટ્રા વ્હીકલર એક્ટિવિટી માટે અંતરિક્ષ યાત્રીઓએ દબાણવાળા સ્પેસ સૂટ પહેરીને અંતરિક્ષ યાનની બહાર કામ કરવું પડે છે. રસ્તો શોધવા, સાધનો સંભાળવા અને વાતચીત કરવા માટે તેમની દૃષ્ટિ સ્પષ્ટ હોવી ખૂબ જ જરૂરી છે. જો આંખો પર આંસુ કે પછી અન્ય કોઈ પ્રવાહી પદાર્થ જમા થઈ જાય તો તે અડચણને હટાવવી મુશ્કેલ બની શકે છે. આ જ કારણે અંતરિક્ષ યાત્રીઓ પાસે સૂટની અંદર પ્રવાહી પદાર્થ અને બીજી સમસ્યાઓને સંભાળવા માટે ખાસ રીતો અને સાધનો હોય છે.