Indian Rivers Gold:ભારતની કઈ નદીઓમાંથી મળી આવે છે સોનું? જાણો તેને કાઢવાની રસપ્રદ પદ્ધતિઓ

gold found in Indian rivers: ભારતમાં એવી કેટલીક નદીઓ વહે છે, જેમની રેતીમાં સોનાના ઝીણા કણો કુદરતી રીતે જમા થાય છે. આ નદીઓ સ્થાનિક સમુદાયો માટે આજીવિકાનું સાધન છે.

ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશામાંથી વહેતી સ્વર્ણરેખા નદી સૌથી વધુ પ્રખ્યાત છે, જેનું નામ જ 'સોનાની રેખા' સૂચવે છે. આ ઉપરાંત ઓડિશાની ઇબ નદી અને મહાનદી ના કાંપમાં પણ સોનાના નિશાન જોવા મળે છે. નદીઓમાંથી સોનું કાઢવાની પ્રક્રિયાને પ્લેસર માઇનિંગ કહેવામાં આવે છે, જેમાં રેતી અને કાંકરીને ધાબળા કે તવાઓ (Pan) નો ઉપયોગ કરીને ચાળવામાં આવે છે, જેથી ભારે સોનાના કણો અલગ પડી શકે. અંતે, રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા અશુદ્ધિઓ દૂર કરીને સોનાને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે.

ભારતની પ્રાચીન સંસ્કૃતિમાં નદીઓનું હંમેશા વિશેષ સ્થાન રહ્યું છે, પરંતુ કેટલીક નદીઓ તેમની રેતીમાં સોનાના કણો ધરાવતી હોવાથી વધુ મહત્ત્વ ધરાવે છે. આ 'સોનાની રેતી' સામાન્ય રીતે પર્વતો અને ખડકોના ધોવાણમાંથી આવે છે, જે નદીઓના પ્રવાહ દ્વારા નીચે ખેંચાઈને કાંપ કે રેતીમાં જમા થાય છે.

સ્વર્ણરેખા નદી: સોનાની લાઇન સોનાના કણો ધરાવતી નદીઓમાં સ્વર્ણરેખા નદી સૌથી મોખરે છે. આ નદી ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશા રાજ્યોમાંથી વહે છે અને તેનું નામ જ 'સોનાની રેખા' (સ્વર્ણ + રેખા) અર્થ સૂચવે છે. અહીંના સ્થાનિક સમુદાયો હજારો વર્ષોથી નદીની રેતી ચાળીને સોનાના બારીક કણો એકત્રિત કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.

ઇબ નદી અને મહાનદી ઓડિશાના સુંદરગઢ જિલ્લામાં આવેલી ઇબ નદી પણ નદીના સોનાનો અન્ય મુખ્ય સ્ત્રોત છે. ઘણા પરિવારો આ નદી પર નિર્ભર છે, જ્યાં તેઓ નાના પાયે ખાણકામ (Small-Scale Mining) કરીને સોનાના કણો એકઠા કરે છે. આ ઉપરાંત, મહાનદી માં પણ તેના કાંપમાં સોનાના નિશાન જોવા મળે છે. જોકે, મહાનદીમાં સોનાનો જથ્થો મર્યાદિત હોય છે, પરંતુ અહીં પણ પ્લેસર માઇનિંગ શક્ય છે.

નાની ઉપનદીઓનું મહત્ત્વ અન્ય મુખ્ય નદીઓની ઉપનદીઓમાં પણ સોનાના કણો જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કાટકરી જેવી નદીઓની નાની શાખાઓ. સ્થાનિક લોકો ઘણીવાર આ નાના પ્રવાહોની શોધખોળ કરે છે, કારણ કે પાણીનો પ્રવાહ ધીમો થવાથી તે મોટી નદીઓ કરતાં વધુ કાર્યક્ષમ રીતે સોનાને એક જગ્યાએ કેન્દ્રિત કરી શકે છે. નદીના કાંપમાંથી સોનું કાઢવાની પ્રક્રિયાને પ્લેસર માઇનિંગ કહેવાય છે. આ પ્રક્રિયા પ્રમાણમાં સરળ અને ઓછી ખર્ચાળ હોવા છતાં, તે ખૂબ જ શ્રમ માંગી લે છે. સૌપ્રથમ, નદીના તળિયેથી સોનાના કણો ધરાવતો કાદવ, રેતી અને કાંકરી એકત્રિત કરવામાં આવે છે.

એકત્રિત કરેલા કાંપને પાણીની મદદથી ચાળવામાં આવે છે અને ફિલ્ટર કરવામાં આવે છે. સોનાના કણો ભારે હોવાથી તે તળિયે જ બેસી રહે છે, જ્યારે હળવી રેતી અને અન્ય ખનીજો પાણીના પ્રવાહ સાથે ધોવાઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયામાં ધાબળા (Riffle Matting) અથવા તવાઓ (Panning) નો ઉપયોગ થાય છે. આ પદ્ધતિ દ્વારા ભારે સોનાના કણોને અસરકારક રીતે અલગ કરવામાં આવે છે.

Continues below advertisement

નદીમાંથી એકત્રિત કરાયેલું સોનું અશુદ્ધ સ્વરૂપમાં હોય છે. સંગ્રહ કર્યા પછી, બાકીની અશુદ્ધિઓ દૂર કરવા માટે ચોક્કસ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ કરીને સોનાને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. જોકે, ઉપજ ઓછી હોવા છતાં, કાઢવામાં આવેલો સોનાનો થોડો જથ્થો સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થા માટે ઉપયોગી સાબિત થાય છે.