સુરત (ગુજરાત) [ભારત], 23 સપ્ટેમ્બર: સપ્ટેમ્બર હવે અંતિમ તબક્કામાં છે અને ખરીફ સીઝન પણ હવે નિર્ણાયક તબક્કામાં પહોંચી ગઈ છે. તેમ છતાં, લાંબા ગાળાની સરેરાશની તુલનામાં લગભગ 43.77% ઓછો વરસાદ સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના ખેડૂતો માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. ખેતીવાળા આ વિસ્તારોમાં ખરીફ સીઝન દરમિયાન વરસાદનો સમય અને તેનું વિતરણ પાકની ઉપજ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ વર્ષે આ વિસ્તારોમાં વરસાદની પેટર્ન અસમાન અને અનિયમિત રહી છે, જેના કારણે અહીંના પાક પર અસર જોવા મળી રહી છે. આ પ્રકારના ઉતાર-ચઢાવ કપાસ, મગફળી અને સોયાબીન જેવા મુખ્ય ખરીફ પાકો માટે નવા પડકારો ઊભા કરી શકે છે.
હવે ખરીફ સીઝનના આ મહત્વપૂર્ણ તબક્કે ખેડૂતોનું ધ્યાન ઉપજની ગુણવત્તા વધારવા પર હોવું જોઈએ. ખેડૂતોને પાકમાં પાણી અને જમીનમાં ભેજની ઉપલબ્ધતા જાણવા માટે પોતાના ખેતરોનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ. ત્યારબાદનું પગલું પાકની વર્તમાન સ્થિતિ અને જમીનમાં ઉપલબ્ધ ભેજના આધારે સમયસર વ્યવસ્થાપન કરવાનું છે. ખેડૂતોએ જમીનમાં ભેજનું સ્તર, ખેતરમાંથી પાણીનો નિકાલ, જીવાતોની હાજરી અને રોગોના પ્રારંભિક લક્ષણો પર બારીકાઈથી નજર રાખવાની જરૂર છે, જે ઓછા વરસાદને કારણે સરળતાથી ઊભા થઈ શકે છે. ખેડૂતોએ અઠવાડિયામાં બે વખત પોતાના ખેતરોની મુલાકાત લેવી જોઈએ, જેથી પાંદડાં, કળીઓ અથવા ટિંડા (bolls) પર જોવા મળતા કોઈપણ અસામાન્ય લક્ષણોને તાત્કાલિક ઓળખી શકાય અને તેના પર કાર્યવાહી કરી શકાય.
બદલાતા હવામાન અને ભેજના સ્તરમાં થતા ઉતાર-ચઢાવને કારણે કપાસના પાકમાં જીવાતો અને રોગોનું જોખમ વધી શકે છે. કપાસનો પાક હવે ટિંડા બનવાના તબક્કામાં પહોંચી ગયો છે, જ્યારે ધ્યાન માત્ર જીવાતોના નિયંત્રણથી હટાવીને હાલના ટિંડાઓની સુરક્ષા અને જીવાતોની વસ્તી વધતી અટકાવવા પર હોવું જોઈએ, જેથી ઉચ્ચ ગુણવત્તાની ઉપજ સુનિશ્ચિત કરી શકાય. ખેડૂતોએ સૌપ્રથમ મલ્ચિંગ અને ખેતીની અન્ય ઉપલબ્ધ પદ્ધતિઓ દ્વારા જમીનમાં રહેલા ભેજને જાળવી રાખીને ભેજના વ્યવસ્થાપન પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. જોકે, ખૂબ વધારે સિંચાઈ પણ સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે, કારણ કે ભેજની સ્થિતિમાં અચાનક ફેરફાર પાક પર તણાવ પેદા કરી શકે છે. આ તબક્કે ખેડૂતો માટે બીજું મહત્વપૂર્ણ પગલું જીવાતોના નિરીક્ષણમાં વધારો કરવો અને છોડના પોષણનું રક્ષણ કરવું છે. વિચાર્યા વગર ખાતર નાખવાનું ટાળવું જોઈએ; પોષક તત્વોનું વ્યવસ્થાપન જમીન અને પાકની જરૂરિયાતોના આધારે થવું જોઈએ.
અસમાન હવામાન પરિસ્થિતિઓને કારણે સોયાબીનના પાકમાં પણ જીવાતો અને રોગોનું વ્યવસ્થાપન પડકારજનક બની શકે છે. મગફળીના પાક માટે ખેતરમાં વધુ પડતો ભેજ અને પાણી ભરાઈ જવાથી મૂળના સડવા અને અન્ય રોગોનું જોખમ વધી શકે છે; તેથી, ખેતરમાંથી પાણીનો યોગ્ય નિકાલ જાળવવો પણ ખૂબ જ જરૂરી છે. ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં જમીનમાં રહેલા ભેજનો યોગ્ય ઉપયોગ અને પાકની જરૂરિયાત મુજબ સિંચાઈ કરવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
આજના સમયમાં પાક સંરક્ષણની પદ્ધતિ માત્ર જંતુનાશકોના ઉપયોગ પૂરતી મર્યાદિત ન હોવી જોઈએ; તેના બદલે, એક એવી સંકલિત પાક વ્યવસ્થાપન વ્યૂહરચના અપનાવવી વધુ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે, જેમાં ખેતરનું નિરીક્ષણ, સંતુલિત પોષણ, પાણીનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન, સમયસર નીંદણ નિયંત્રણ અને જરૂરિયાત મુજબ વૈજ્ઞાનિક પાક સંરક્ષણના ઉપાયોનો સમાવેશ થાય. આ ઉપરાંત, બદલાતા હવામાન વચ્ચે ખેડૂતો માટે સ્થાનિક કૃષિ નિષ્ણાતો અને વિશ્વસનીય સલાહ આપતા સ્ત્રોતો પાસેથી સમયસર માહિતી મેળવવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. જોકે હવામાનના અનિશ્ચિત વર્તનને સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરી શકાતું નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક માહિતી, પાકનું નિયમિત નિરીક્ષણ અને સમયસર વ્યવસ્થાપન દ્વારા તેની અસરને ઘણી હદ સુધી ઘટાડી શકાય છે.
ખરીફ સીઝનના આ મહત્વપૂર્ણ તબક્કે સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના ખેડૂતો માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ એ છે કે તેઓ જમીન અને પાકની વર્તમાન સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પાકની ઉપજ અને ગુણવત્તા પર ધ્યાન આપે. ખેતરની સ્થિતિને સમજીને સમયસર નિર્ણયો લેવા ખૂબ જ જરૂરી છે. આ અભિગમ પાકની ગુણવત્તા અને ઉપજ જાળવી રાખવા ઉપરાંત સંભવિત નુકસાન ઘટાડવામાં પણ મદદ કરી શકે છે.