Instagram Reels: આજે Instagram Reels, YouTube Shorts અને બીજા શોર્ટ વિડીયો પ્લેટફોર્મ આપણી રોજિંદી જિંદગીનો હિસ્સો બની ચૂક્યા છે. થોડી મિનિટો માટે શરૂ કરવામાં આવેલું સ્ક્રોલિંગ સેશન ક્યારે અડધો કલાક કે તેનાથી વધુ સમયનું થઈ જાય છે, ખબર જ નથી પડતી. પરંતુ સતત શોર્ટ વિડીયો જોવાની આ ટેવ માત્ર સમય જ નથી લઈ રહી પરંતુ ધ્યાન અને સેલ્ફ-કંટ્રોલ સાથે જોડાયેલી માનસિક પ્રોસેસને પણ પ્રભાવિત કરી શકે છે. તાજેતરના રિસર્ચમાં શોર્ટ વિડીયો ઉપયોગ અને cognitive control વચ્ચે સંબંધ જોવામાં આવ્યો છે.
શોર્ટ વિડીયોને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે કે યુઝરને એક પછી એક નવું કન્ટેન્ટ મળતું રહે. દર થોડી સેકન્ડે બદલાતો વિડીયો, ઝડપી વિઝ્યુઅલ અને અલગ-અલગ પ્રકારની માહિતી મગજનું ધ્યાન સતત ખેંચે છે. 2026 માં પબ્લિશ એક સ્ટડીમાં વધુ શોર્ટ-ફોર્મ વિડીયો ઉપયોગ કરનારા લોકોમાં self-control સાથે જોડાયેલા પરફોર્મન્સ અને attentional control વચ્ચે નેગેટિવ સંબંધ જોવા મળ્યો. સંશોધકોએ Go/No-Go જેવા ટાસ્ક દ્વારા inhibitory control અને ધ્યાનની તપાસ કરી.
આ પણ વાંચો...Gemini નો નવો ધમાકો! હવે Google ની મદદથી બનાવો હાઈ-ક્વોલિટી વીડિયો,જાણો સમગ્ર પ્રોસેસ
ફોકસ અને સેલ્ફ-કંટ્રોલ પર પડી શકે છે અસર
2024 માં પબ્લિશ EEG સ્ટડીમાં 48 સહભાગીઓને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. સંશોધકોએ શોધ્યું કે શોર્ટ વિડીયોનું વ્યસન વધવાની સાથે self-control અને મગજના executive control સાથે જોડાયેલા સંકેતોમાં ઘટાડાનો સંબંધ જોવા મળ્યો. Executive control એ જ ક્ષમતા છે જે આપણને ધ્યાન જાળવી રાખવામાં અને બિનજરૂરી રિએક્શનને રોકવામાં મદદ કરે છે.
એનો મતલબ એ નથી કે દર વખતે Reels જોવાથી મગજને કાયમી નુકસાન થઈ જાય છે. ઉપલબ્ધ સંશોધન મુખ્યત્વે સંબંધ (association) દર્શાવે છે અને ઘણી સ્ટડીમાં સીમિત સેમ્પલ કે cross-sectional ડિઝાઇન જેવી મર્યાદાઓ પણ છે.
પસંદગીના વિડીયો વધુ ખેંચી શકે છે ધ્યાનએક બીજા રિસર્ચમાં 56 યુવાન એડલ્ટના મગજની એક્ટિવિટીને શોર્ટ વિડીયો જોતી વખતે ચેક કરવામાં આવી. રિપોર્ટ મુજબ પસંદગીના વિડીયો જોવા દરમિયાન self-control અને cognitive control સાથે જોડાયેલા મગજના વિસ્તારોની એક્ટિવિટીમાં ફેરફાર જોવામાં આવ્યો. સંશોધકોએ તેને ધ્યાન અને self-regulation સાથે જોડાયેલી પ્રોસેસ સાથે જોડ્યું. એટલે કે સમસ્યા માત્ર વિડીયોની સંખ્યા નથી પરંતુ સતત અને કોઈ હેતુ વગર સ્ક્રોલ કરવાની ટેવ પણ હોઈ શકે છે.
શું કરવું જોઈએ?જો તમને લાગે છે કે Reels જોતાં-જોતાં સમયની ખબર નથી પડતી તો નાના ફેરફારો મદદરૂપ થઈ શકે છે. એપમાં daily time limit લગાવવી, નોટિફિકેશન ઓછા કરવા અને નવરાશના સમયમાં કોઈ મકસદ વગર સ્ક્રોલ કરવાથી બચવું એક વ્યવહારિક શરૂઆત હોઈ શકે છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે શોર્ટ વિડીયોને પૂરી રીતે નુકસાનકારક માનવાને બદલે ઉપયોગ કરવાની રીત અને માત્રા પર ધ્યાન આપવામાં આવે. હાલના સંશોધનથી એ સંકેત ચોક્કસ મળે છે કે વધુ કે problematic short-video use નો ધ્યાન અને self-control સાથે સંબંધ હોઈ શકે છે પરંતુ તેના લાંબા સમયના પ્રભાવોને સમજવા માટે વધુ સારા longitudinal research ની જરૂર છે.