બંગાળની ખાડીમાં કેમ આવે છે ભયાનક ચક્રવાતો, ઓક્ટોબર-નવેમ્બરમાં જ કેવી રીતે વધે છે ખતરો?

Bay of Bengal Cyclones: ગરમ પાણી, નદીઓના મીઠા પાણીની ઉપરની સપાટી અને અનુકૂળ હવામાન પરિસ્થિતિઓના કારણે બંગાળની ખાડીમાં ચક્રવાત ઝડપથી વિકસે છે, જેનાથી ઓક્ટોબર-નવેમ્બરમાં સાયક્લોન અર્નબ જેવા તોફાનોનો ખતરો વધી જાય છે.

બંગાળની ખાડીના ચક્રવાત,

Source : ABPLIVE AI

Show Quick Read

Key points generated by AI, verified by newsroom

• 'અર્નબ' ચક્રવાત બંગાળની ખાડીમાં સક્રિય, આંધ્ર તટ પર ત્રાટકશે.
• બંગાળની ખાડીમાં ચક્રવાત અરબ કરતાં ચાર ગણા વધુ હોય છે.
• ગરમ પાણી, નદીઓનું મીઠું પાણી ચક્રવાતની તીવ્રતા વધારે છે.
• નબળું વિન્ડ શીયર, ઓક્ટોબર-નવેમ્બરમાં ચક્રવાતનો ખતરો વધુ હોય.

Bay of Bengal Cyclones: પૂર્વ ભારતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો પર ફરી એકવાર ચક્રવાતી તોફાન આવ્યું છે. બંગાળની ખાડીમાં ઉદ્ભવેલી હવામાન પ્રણાલી હવે શક્તિશાળી સાયક્લોન 'અર્નબ' નું સ્વરૂપ લઈ ચૂકી છે, જે હવામાનશાસ્ત્રીઓના જણાવ્યા અનુસાર 28 ઓક્ટોબરની સવારે આંધ્રપ્રદેશના દરિયાકાંઠાના સરહદી વિસ્તારો સાથે ટકરાઈ શકે છે. આ સમાચાર સામે આવતા જ દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં હાઈ એલર્ટ જાહેર કરી દેવામાં આવ્યા છે અને વહીવટીતંત્ર સુરક્ષાની તૈયારીઓમાં લાગી ગયું છે. જોકે, આ ઘટનાક્રમે ફરી એકવાર એ મૂળભૂત સવાલ ઊભો કરી દીધો છે કે આખરે બંગાળની ખાડીના પાણીમાં એવી કઈ અનોખી ભૌગોલિક અને હવામાન સંબંધી વિશેષતાઓ છુપાયેલી છે, જે તેને વારંવાર વિનાશક તોફાનોનો ગઢ બનાવી દે છે.

 

સાયક્લોન અર્નબની આહટ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં વધતી ચિંતા

બંગાળની ખાડીમાં બનેલા લો-પ્રેશર વિસ્તાર હવે ઝડપથી સંગઠિત થઈને ચક્રવાતી તોફાન અર્નબનું સ્વરૂપ લઈ લીધું છે. ભારતીય હવામાન વિભાગની આગાહી મુજબ આ તોફાન તેજ ગતિથી દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. 28 ઓક્ટોબરની સવારે તેના આંધ્રપ્રદેશના તટો પર દસ્તક દેવાની પૂરી આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે, જેના કારણે ભારે વરસાદ અને તેજ ચક્રવાતી પવનો ફૂંકાવાની શક્યતા છે. આ સ્થિતિએ ફરી એકવાર પૂર્વ ભારતના રાજ્યો જેવા કે ઓડિશા, આંધ્રપ્રદેશ, તમિલનાડુ અને પશ્ચિમ બંગાળના લોકોના મનમાં ચક્રવાતનો ડર તાજો કરી દીધો છે, કારણ કે અહીંના દરિયાકાંઠાના રહેવાસીઓ લગભગ દર વર્ષે આવી કુદરતી આફતોનો સામનો કરવા માટે મજબૂર બને છે.

અરબ સાગરની સરખામણીમાં બંગાળની ખાડીમાં કેમ વધારે તોફાન?

ઉત્તર હિંદ મહાસાગરના દરિયાઈ વિસ્તારમાં જો તોફાનોના ઉદ્ભવના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો બંગાળની ખાડી હંમેશા સૌથી વધુ સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે. હવામાન વિભાગના આંકડા અને અભ્યાસો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અરબ સાગરની સરખામણીમાં બંગાળની ખાડીમાં ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત બનવાનો દર સરેરાશ લગભગ ચાર ગણો વધારે જોવા મળ્યો છે. જોકે એવું નથી કે અરબ સાગરમાં તોફાન નથી આવતા, ત્યાં પણ તાજેતરના કેટલાક વર્ષોમાં જળવાયુ પરિવર્તનના કારણે ચક્રવાતોની આવર્તન અને તીવ્રતામાં ઝડપી વધારો જોવા મળ્યો છે. તેમ છતાં, બંગાળની ખાડીની ખાસ ભૌગોલિક રચના, છીછરો દરિયો અને પવનોની દિશા તેને તોફાનોના વિકાસ માટે અત્યંત અનુકૂળ પરિસ્થિતિ પૂરી પાડે છે.

ગરમ દરિયાઈ પાણીમાંથી તોફાનોને મળતી અસીમિત ઊર્જા

વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી કોઈ પણ ચક્રવાતી તોફાનને મુખ્યત્વે ઊર્જા દરિયાના ગરમ પાણીમાંથી જ મળે છે. જ્યારે બંગાળની ખાડીના સપાટીના પાણીનું તાપમાન 26.5 થી 28 ડિગ્રી સેલ્સિયસ કે તેથી વધુ પહોંચી જાય છે, ત્યારે ત્યાં ઝડપથી બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જાય છે. આ વિશાળ માત્રામાં જલવાષ્પ હવામાં ઉપરની તરફ ઉઠે છે અને વાતાવરણના ઉપરના સ્તરો પર જઈને ઠંડી થઈને વાદળોનું નિર્માણ કરે છે. જ્યારે આ વરાળ વાદળોમાં ફેરવાય છે, ત્યારે તેમાં છુપાયેલી ગુપ્ત ઉષ્મા જેને લેટન્ટ હીટ પણ કહે છે, તે બહાર નીકળે છે. આ જ ગરમી હવાને વધુ ઉપર ધકેલે છે, જેનાથી દરિયાની સપાટી પર અત્યંત ઓછું હવાનું દબાણ એટલે કે લો-પ્રેશર એરિયા બને છે, જે ચક્રવાતનું મુખ્ય એન્જિન બનીને ઉભરે છે.

ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રના મીઠા પાણીનો પ્રભાવ

બંગાળની ખાડીને ચક્રવાતો માટે અત્યંત ફળદ્રુપ બનાવવામાં ભારત અને બાંગ્લાદેશની નદીઓ મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. ગંગા, બ્રહ્મપુત્ર, મહાનદી અને ગોદાવરી જેવી વિશાળ નદીઓ ભારે માત્રામાં મીઠું પાણી આ ખાડીમાં ઠાલવે છે. કારણ કે મીઠું પાણી ખારા પાણીની સરખામણીમાં હલકું હોય છે, તેથી તે દરિયાની સૌથી ઉપરની સપાટી પર જ જમા રહે છે. ચોમાસા પછી આ મીઠા પાણીની પાતળી સપાટી નીચે રહેલા ઠંડા અને ભારે ખારા પાણીને ઉપર આવવા દેતી નથી. પરિણામ સ્વરૂપ, દરિયાની ઉપરની સપાટી સતત ગરમ બની રહે છે અને ઉછળતા પવનોને નીચેથી ઠંડા પાણીનો કોઈ અવરોધ મળતો નથી, જેનાથી વિકસી રહેલા ચક્રવાતને અટક્યા વગર અસીમિત ઊર્જા મળતી રહે છે.

વર્ટિકલ વિન્ડ શીયરનું નબળું હોવું છે અનુકૂળ

દરિયાના ગરમ હોવાની સાથે સાથે એ પણ જરૂરી હોય છે કે વાતાવરણમાં પવનોની ગતિનું સંતુલન તોફાનોની તરફેણમાં હોય. હવામાન વિજ્ઞાનમાં તેને વર્ટિકલ વિન્ડ શીયર કહેવામાં આવે છે, જેનો અર્થ છે અલગ-અલગ ઊંચાઈ પર ચાલતા પવનોની ગતિ અને દિશામાં તફાવત. જો આ વિન્ડ શીયર ખૂબ મજબૂત હોય છે, તો તે દરિયામાંથી ઉઠતા વાદળો અને ચક્રવાતના સ્તંભને બનતા પહેલા જ ધ્વસ્ત કરી દે છે. તેનાથી વિપરીત, જ્યારે બંગાળની ખાડીમાં વિન્ડ શીયર નબળું રહે છે, ત્યારે પવનો અને વાદળોનું આ વિશાળ ચક્રાકાર માળખું કોઈ પણ અવરોધ વગર ખૂબ જ વ્યવસ્થિત અને શક્તિશાળી રૂપ ધારણ કરી લે છે, જેનાથી અર્નબ જેવા ખતરનાક તોફાનોનો જન્મ થાય છે.

ઓક્ટોબર અને નવેમ્બરના મહિનાઓમાં જ કેમ વધે છે સૌથી વધુ ખતરો?

ઉત્તર હિંદ મહાસાગરના ઇતિહાસમાં ચક્રવાતી તોફાનો આવવાના મુખ્યત્વે બે પ્રમુખ હવામાન ગણાય છે. પ્રથમ ચક્રવાતી સીઝન પ્રી-મોન્સૂન એટલે કે એપ્રિલથી જૂન વચ્ચે આવે છે, જ્યારે બીજી અને સૌથી ખતરનાક પોસ્ટ-મોન્સૂન સીઝન ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર વચ્ચે જોવા મળે છે. ઓક્ટોબર અને નવેમ્બરના મહિનાઓમાં ચોમાસાની ભારતમાંથી પૂરી રીતે વિદાય થઈ ચૂકી હોય છે, જેનાથી દક્ષિણ-પશ્ચિમ પવનો શાંત પડવા લાગે છે. આ સમય દરમિયાન વાતાવરણમાં અતિશય ભેજ, દરિયાનું અત્યંત ગરમ તાપમાન અને પવનોની અનુકૂળ દિશાઓ એકસાથે મળી જાય છે, જે ચક્રવાતોને ઝડપથી વિકસિત થવામાં સૌથી વધુ મદદ પહોંચાડે છે.

આ પણ વાંચો

Cyclone Arnab: આંધ્રપ્રદેશ સાથે ટકરાયું તોફાન અર્નબ, 120થી 140 કિમી ઝડપે ફૂંકાયો પવન

રેલવેનો મોટો આદેશ, ટ્રેનમાં રાત્રે 11 વાગ્યાથી લઈને સવારે 5 વાગ્યા સુધી મોબાઈલ ચાર્જિંગ રહેશે બંધ, જાણો કારણ