ભારતમાં આતંકવાદઃ મુંબઇ 2008થી લઇને પહલગામ 2025 સુધી

આતંકવાદ સામે લડવા માટે ભારત પાસે પણ ઘણા સુરક્ષા દળો છે

પ્રતિકાત્મક તસવીર

Source : ફોટોઃ abp live

આતંકવાદને રોકવા માટે ફક્ત સરકાર દ્ધારા ઉઠાવવામાં આવેલી રહેલા પગલાઓ પુરતા નથી. સ્થાનિક સમુદાયોને પણ તેમાં સામેલ કરવા પડશે.

ભારતમાં આતંકવાદ એક ગંભીર અને જટિલ સમસ્યા છે, જે ઘણા વર્ષોથી દેશની શાંતિ અને સુરક્ષાને પડકારી રહી છે. તે લોકોના જીવ લઇ રહ્યો છે એટલું જ નહીં પરંતુ દેશના વિકાસ અને એકતાને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. આતંકવાદના ઘણા સ્વરૂપો છે, જેમ કે સરહદ પારનો આતંકવાદ, સ્થાનિક લોકોનું કટ્ટરપંથીકરણ, સાયબર હુમલા, નક્સલવાદ અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં બળવાખોરી. આ બધા ખતરાઓનો સામનો કરવા માટે ભારત સરકારે ઘણા પગલાં લીધાં છે, પરંતુ આ સમસ્યા હજુ પણ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ નથી. આ લેખમાં આપણે આતંકવાદના વિવિધ પાસાઓ વિશે વાત કરીશું, ખાસ કરીને 2008ના મુંબઈ હુમલા અને તાજેતરના પહલગામ આતંકવાદી હુમલા વિશે. ઉપરાંત આપણે જોઈશું કે ભારત આ ખતરા સામે લડવા માટે શું કરી રહ્યું છે અને ભવિષ્યમાં શું કરી શકાય છે.

2008ના મુંબઈ હુમલા, જેને 26/11ના હુમલા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે તે ભારતમાં આતંકવાદના સૌથી ભયાનક ઉદાહરણોમાંનું એક છે. આ હુમલાઓ 26 નવેમ્બરથી 29 નવેમ્બર 2008 સુધી ચાર દિવસ સુધી ચાલ્યા. આ સમય દરમિયાન લશ્કર-એ-તૌયબા નામના પાકિસ્તાન સ્થિત આતંકવાદી સંગઠનના 10 આતંકવાદીઓએ મુંબઈ શહેરમાં અનેક સ્થળોએ હુમલો કર્યો હતો. આ સ્થળોમાં છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ટર્મિનસ, લિયોપોલ્ડ કેફે, ટેક્સી બોમ્બ વિસ્ફોટ, તાજમહેલ પેલેસ હોટલ, ઓબેરોય ટ્રાઇડેન્ટ હોટેલ અને નરીમન હાઉસનો સમાવેશ થાય છે. આ હુમલાઓમાં 9 આતંકવાદીઓ સહિત 175 લોકો માર્યા ગયા અને 300થી વધુ ઘાયલ થયા હતા. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે આ હુમલાઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું અને આતંકવાદીઓને પાકિસ્તાનમાં તાલીમ આપવામાં આવી હતી. કેટલાક પાકિસ્તાની અધિકારીઓ અને ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન નવાઝ શરીફે પણ સ્વીકાર્યું હતું કે આ હુમલાઓમાં પાકિસ્તાનના આતંકવાદીઓ સામેલ હતા. આ હુમલાઓ પછી ભારત સરકારે આતંકવાદ સામે લડવા માટે ઘણા મોટા પગલાં લીધાં હતા. સરકારે આતંકવાદ વિરોધી કાયદો (UAPA) વધુ કડક બનાવ્યો અને રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA) ની રચના કરી હતી, જે આતંકવાદ સંબંધિત કેસોની તપાસ કરે છે.

મુંબઈ હુમલા પછી આતંકવાદનું સ્વરૂપ બદલાઈ રહ્યું છે. અગાઉ આતંકવાદ મોટાભાગે સરહદ પારથી આવતો હતો ખાસ કરીને પાકિસ્તાનથી. આજે પણ આ એક મોટી સમસ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે  2019માં પુલવામામાં એક મોટો આતંકવાદી હુમલો થયો હતો, જેમાં 40 CRPF જવાનો શહીદ થયા હતા. તાજેતરમાં 22 એપ્રિલ 2025ના રોજ જમ્મુ અને કાશ્મીરના પહલગામમાં એક ભયાનક આતંકવાદી હુમલો થયો, જેમાં 26 થી 28 લોકો માર્યા ગયા હતા, જેમાં મોટાભાગના પ્રવાસીઓ હતા. આ હુમલો પહલગામની બૈસરન ખીણમાં થયો હતો, જેને 'મીની સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ હુમલામાં બે વિદેશી પ્રવાસીઓ (ઇઝરાયલ અને ઇટાલીના) અને બે સ્થાનિક લોકો પણ માર્યા ગયા હતા. આતંકવાદીઓએ પ્રવાસીઓને તેમના નામ અને ધર્મ પૂછ્યા હતા અને હિન્દુ નામ સાંભળતાં જ ગોળીબાર શરૂ કરી દીધો. કેટલાક આતંકવાદીઓ પોલીસની વર્દીમાં હતા જેના કારણે પ્રવાસીઓ અને સ્થાનિક લોકોને શરૂઆતમાં તેમના પર શંકા ગઇ નહોતી. આ હુમલાની જવાબદારી લશ્કર-એ-તૌયબાના સહયોગી સંગઠન 'ધ રેઝિસ્ટન્સ ફ્રન્ટ' (TRF) એ લીધી હતી. 2019ના પુલવામા હુમલા પછી કાશ્મીર ખીણમાં આ સૌથી મોટો આતંકવાદી હુમલો હતો. હુમલા પછી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાઉદી અરેબિયા પ્રવાસ ટૂંકાવીને ભારત પરત ફર્યા અને સુરક્ષા પર કેબિનેટ સમિતિ (CCS) ની બેઠક યોજી હતી જેમાં પાકિસ્તાન વિરુદ્ધ પાંચ મોટા નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા હતા. જેમ કે સિંધુ જળ સંધિમાંથી ખસી જવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો. આતંકવાદનો ખતરો હવે ફક્ત સરહદ પારથી જ નથી. દેશની અંદર પણ કેટલાક લોકો કટ્ટરપંથી વિચારો તરફ આકર્ષાઈ રહ્યા છે, ખાસ કરીને કાશ્મીર જેવા સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં. સોશિયલ મીડિયા અને ટેલિગ્રામ જેવા પ્લેટફોર્મ આ કટ્ટરવાદને વધુ પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે. લોકો આતંકવાદી સંગઠનોનો પ્રચાર ઓનલાઈન જુએ છે અને તેમની જાળમાં ફસાઈ જાય છે. આ ઉપરાંત, સાયબર આતંકવાદ એક નવા અને મોટા ખતરા તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. આતંકવાદી સંગઠનો ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ લોકોને ભરતી કરવા, તેમનો પ્રચાર ફેલાવવા અને પાવર ગ્રીડ અથવા બેન્કો જેવા મહત્વપૂર્ણ સ્થળો પર હુમલો કરવા માટે કરી રહ્યા છે. ભારત વિશ્વમાં સાયબર હુમલાઓનું બીજું સૌથી મોટું લક્ષ્ય બની ગયું છે.

નક્સલવાદ ભારત માટે પણ એક મોટી આંતરિક સમસ્યા છે. તે મધ્ય અને પૂર્વ ભારતના ઘણા ભાગોમાં ફેલાયેલું છે, જ્યાં નક્સલવાદી જૂથો ગેરિલા યુદ્ધની રણનીતિ અપનાવે છે અને સરકાર સામે લડે છે. મણિપુર અને નાગાલેન્ડ જેવા ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં પણ બળવાની સમસ્યા છે. અહીંના આતંકવાદી જૂથો મોટા આતંકવાદી નેટવર્ક અને વિદેશી શસ્ત્રોના સ્ત્રોતો સાથે જોડાયેલા છે. શહેરી વિસ્તારોમાં સંગઠિત ગુના અને આતંકવાદ વચ્ચેનું જોડાણ પણ વધી રહ્યું છે. આ ગુનાહિત જૂથો દાણચોરી, ખંડણી અને ડ્રગ્સના વેપાર દ્વારા આતંકવાદને ભંડોળ પૂરું પાડે છે.

ભારત સરકાર આતંકવાદ સામે લડવા માટે અનેક પગલાં લઈ રહી છે. રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA) આતંકવાદ સંબંધિત કેસોની તપાસ કરવામાં અને ગુનેગારોને સજા આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. રિસર્ચ એન્ડ એનાલિસિસ વિંગ (RAW) ભારતની બાહ્ય ગુપ્તચર એજન્સી છે, જે વિદેશથી આવતા આતંકવાદી જોખમો પર નજર રાખે છે. આ ઉપરાંત ભારતમાં ઘણા કાયદા છે જે આતંકવાદ સામે લડવામાં મદદ કરે છે. ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) અધિનિયમ (UAPA) 1967 આતંકવાદી ગુનેગારો સામે કાર્યવાહી કરવા માટે કાનૂની આધાર પૂરો પાડે છે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અધિનિયમ (NSA) 1980 સરકારને એવા લોકોને અટકાયતમાં રાખવાની મંજૂરી આપે છે જેઓ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ખતરો છે.

આતંકવાદ સામે લડવા માટે ભારત પાસે પણ ઘણા સુરક્ષા દળો છે. સેન્ટ્રલ આર્મ્ડ પોલીસ ફોર્સ (CAPF), જેમ કે CRPF, BSF, ITBP અને SSB, સરહદી અને સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં આતંકવાદ વિરોધી કામગીરીમાં સામેલ છે. નેશનલ સિક્યુરિટી ગાર્ડ (NSG) એક ખાસ દળ છે જે બંધકોને બચાવવા જેવા જોખમી મિશન હાથ ધરે છે. નેશનલ ઇન્ટેલિજન્સ ગ્રીડ (નેટગ્રીડ) એક એવી સિસ્ટમ છે જે વિવિધ એજન્સીઓ પાસેથી માહિતી એકત્રિત કરીને જોખમોનું વિશ્લેષણ કરે છે.

ભલે ભારતે આતંકવાદ સામે લડવા માટે ઘણું કર્યું છે, છતાં હજુ પણ કેટલાક વધુ પગલાં લેવાની જરૂર છે.

પ્રથમ, NIA, IB, R&AW અને રાજ્ય પોલીસ જેવી વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચે માહિતીની આપ-લેમાં સુધારો કરવાની જરૂર છે. જો આ એજન્સીઓ સાથે મળીને કામ કરે તો આતંકવાદી હુમલાઓને રોકવાનું સરળ બની શકે છે. બીજું ભારતે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) જેવી આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. AI ની મદદથી ચહેરાની ઓળખ, ડેટા વિશ્લેષણ અને ખતરાની આગાહી સરળ બની શકે છે. ત્રીજું સરહદ સુરક્ષાને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે. સ્માર્ટ ફેન્સિંગ, જેમાં સેન્સર અને કેમેરાનો સમાવેશ થાય છે અને ડ્રોનનો ઉપયોગ સરહદ પર નજર રાખવા માટે કરી શકાય છે. આનાથી આતંકવાદીઓની ઘૂસણખોરી રોકી શકાય છે.

આતંકવાદને રોકવા માટે માત્ર સરકારી પગલાં પૂરતા નથી. સ્થાનિક સમુદાયોને પણ આમાં સામેલ કરવા પડશે. ખાસ કરીને કાશ્મીર અને ઉત્તરપૂર્વ જેવા વિસ્તારોમાં, જ્યાં કટ્ટરવાદનો ખતરો વધારે છે, ત્યાં લોકો સાથે વિશ્વાસ કેળવવો મહત્વપૂર્ણ છે. સરકારે યુવાનો માટે શિક્ષણ અને રોજગાર કાર્યક્રમો શરૂ કરવા જોઈએ જેથી તેઓ ખોટા રસ્તે ન જાય. આતંકવાદ વિરોધી કાયદાઓને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે, ખાસ કરીને સાયબર આતંકવાદ અને એકલા વરુ જેવા નવા જોખમોનો સામનો કરવા માટે.

સાયબર આતંકવાદ સામે લડવા માટે બેન્કો અને પાવર ગ્રીડ જેવા મહત્વપૂર્ણ સ્થળોનું રક્ષણ કરવા માટે એક ખાસ સાયબર સુરક્ષા વિભાગ બનાવવો જોઈએ. આ ઉપરાંત, આતંકવાદ સામે સામાન્ય લોકોને જાગૃત કરવા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જાગૃતિ અભિયાન અને સમુદાય તકેદારી કાર્યક્રમો દ્વારા, લોકો શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓની જાણ કરી શકે છે. ગામડાઓમાં ગ્રામ સંરક્ષણ રક્ષક જેવા જૂના કાર્યક્રમો ફરી શરૂ કરવા પણ ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે.

ભારતે આતંકવાદ સામે લડવા માટે પોતાના આર્થિક અને રાજદ્વારી માર્ગોનો પણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ. આતંકવાદી જૂથોને આશ્રય આપનારા અથવા સમર્થન આપનારા દેશો સામે કડક કાર્યવાહી કરી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, પહલગામ હુમલા પછી ભારતે પાકિસ્તાન સાથેની સિંધુ જળ સંધિમાંથી ખસી જવાનો નિર્ણય કર્યો. આવા પગલાં આતંકવાદને પ્રાયોજિત કરતા દેશો પર દબાણ લાવી શકે છે.

અંતમાં આતંકવાદ ભારત માટે એક જટિલ અને સતત વિકસતો ખતરો છે. 2008ના મુંબઈ હુમલા અને 2025ના પહલગામ હુમલાએ બતાવ્યું કે આતંકવાદ કેટલો ખતરનાક હોઈ શકે છે. આજે આતંકવાદના ઘણા સ્વરૂપો છે, જેમ કે સરહદ પારનો આતંકવાદ, સાયબર હુમલા, નક્સલવાદ અને બળવાખોરી. આ બધાનો સામનો કરવા માટે ભારતે તેની વ્યૂહરચનાઓ વધુ મજબૂત બનાવવી પડશે. આમાં ગુપ્ત માહિતીની વધુ સારી વહેંચણી, આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ, સરહદ સુરક્ષા અને સ્થાનિક સમુદાયો સાથે સહયોગનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સહયોગ વધારવો પડશે જેથી આતંકવાદને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી શકાય. ભારતે આતંકવાદ સામે શૂન્ય સહિષ્ણુતાની નીતિ અપનાવવી જોઈએ અને આ ખતરાનો દરેક શક્ય રીતે સામનો કરવો જોઈએ.