BLOG: જલિયાવાલા બાગ: બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય અને ગણતરીનો દિવસ

ફાઈલ તસવીર

13 એપ્રિલ ભારતમાં ક્યારેય ભૂલાય તેવી શક્યતા નથી, ચોક્કસપણે પંજાબમાં નહીં. તે દિવસે, 103 વર્ષ પહેલાં, 55 વર્ષીય રેજિનાલ્ડ ડાયરે, ભારતીય સૈન્યના કાર્યકારી બ્રિગેડિયર-જનરલ મુરીમાં જન્મેલા, જે હાલના પાકિસ્તાનમાં છે, તેમણે પચાસ ગુરખા અને બલોચી રાઇફલમેનને નિઃશસ્ત્ર ભીડને ચેતવણી આપ્યા વિના ગોળીબાર શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો. 15,000 થી વધુ અને લગભગ 20,000 જેટલા ભારતીયો અમૃતસરના જલિયાવાલા બાગમાં એકઠા થયા હતા, જે સુવર્ણ મંદિરથી પથ્થર ફેંકે છે. ગોળીબાર ત્યારે જ સમાપ્ત થયો જ્યારે સૈનિકો પાસે દારૂગોળો ખતમ થઈ ગયો; 1650 રાઉન્ડમાંથી મોટાભાગના 379 મૃતકો અને લગભગ 1,200 ઘાયલોની સત્તાવાર સંખ્યાના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે. કેટલા લોકો માર્યા ગયા તેના કેટલાક ભારતીય અંદાજો લગભગ 1,000 સુધી પહોંચી ગયા હતા. જેમ કે સલમાન રશ્દીની નવલકથા મિડનાઈટ ચિલ્ડ્રન માં વાર્તાકાર સલીમ યાદ કરે છે, ડાયરે તેના માણસોને કહ્યું: "સ્ટાર્ટ શૂટિંગ." માણસોએ તેમની ફરજ બજાવી હતી, ઓર્ડર દેખીતી રીતે પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો: "અમે આનંદી સારી વસ્તુ કરી છે."

તે બૈસાખી હતી, વસંત લણણીના તહેવારનો પ્રથમ દિવસ, અને શહેર અને આસપાસના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાંથી ભીડ સુવર્ણ મંદિર અને તેની આસપાસની આસપાસ ઉમટી રહી હતી. પરંતુ તરત જ પહેલાના દિવસો કરવેરા, અનિશ્ચિતતા અને હિંસાથી ભરેલા હતા. જો કે ભારતીયોએ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં હજારોની સંખ્યામાં પોતાનો જીવ આપી દીધો હતો, જે યુદ્ધ ભાગ્યે જ તેમનું પોતાનું હતું, તેઓને યુદ્ધના અંતે વધતા દમન સાથે પુરસ્કાર મળ્યો. સાચું છે કે, 1918ના મધ્યમાં, "મોન્ટેગુ-ચેમ્સફોર્ડ રિફોર્મ્સ" ને કારણે ભારતીય મતાધિકારમાં ન્યૂનતમ વધારો થયો હતો અને તે જ રીતે કેન્દ્રીય અને પ્રાંતીય વિધાન પરિષદોને સત્તાનું મર્યાદિત વિનિમય થયું હતું. ભારતીય ઉદારવાદીઓના દૃષ્ટિકોણથી, આ સુધારાઓ ખૂબ ઓછા અને ખૂબ મોડાં હતા, અને ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીઓમાં વધુ આતંકવાદી માનસિકતા ધરાવતા લોકોએ બ્રિટિશરો પાસેથી ઘણી મોટી રાહતો માટે દાવો કર્યો હતો. . તેમ જ ભારતીયો આ અસ્પષ્ટ વિચારને સ્વીકારવા તૈયાર જણાતા ન હતા, જેને અંગ્રેજોએ પોતાના વિશે ખૂબ ગંભીરતાથી લીધો હતો, કે તેમનો શબ્દ સોના જેટલો સારો હતો અથવા તેઓ "ફેર પ્લે" ના વિચારમાં સૌથી વધુ માને છે. કમનસીબે, બ્રિટિશ સદ્ભાવના ટૂંક સમયમાં માત્ર એક કિમેરા તરીકે ખુલ્લી પડી જશે. ન્યાયમૂર્તિ રોલેટની આગેવાની હેઠળના કથિત ક્રાંતિકારી કાવતરાઓની તપાસ માટે નિમણૂક કરવામાં આવેલી સમિતિએ નાગરિક સ્વતંત્રતાઓને સ્થગિત કરવાની ભલામણ કરી હતી, અને દમનકારી કાયદો ઝડપી ઉત્તરાધિકારમાં અનુસરવામાં આવ્યો હતો. 1919ની શરૂઆતમાં લાહોરના એક અખબારની હેડલાઇન્સમાં રાષ્ટ્રવાદી આંદોલનને ડામવાના પ્રયાસમાં અંગ્રેજોએ નિવારક અટકાયતનો આશરો લીધો હતો, "કોઈ દાલિલ, કોઈ વકીલ, કોઈ અપીલ નહીં."

મોહનદાસ ગાંધી, જેઓ ચાર વર્ષ પહેલાં દક્ષિણ આફ્રિકામાં તેમના વીસ વર્ષના પ્રવાસમાંથી ભારત પાછા ફર્યા હતા, તેમણે રોલેટ એક્ટ્સનો પ્રતિસાદ આપ્યો અને રાષ્ટ્રને સામાન્ય હડતાલ પાળવાની હાકલ કરી અને તેથી રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પોતાની જાતને દાખલ કરી. ગાંધીજીએ તેમની આત્મકથામાં લખ્યું હતું કે, "એક છેડેથી બીજા છેડા સુધી, નગરો અને ગામડાઓ સુધીના સમગ્ર ભારતે તે દિવસે હડતાલનું અવલોકન કર્યું હતું. તે સૌથી અદ્ભુત તમાશો હતો.” આ જલિયાવાલા બાગ હત્યાકાંડના થોડા દિવસો પહેલાની વાત છે. પંજાબનું શાસન સર માઈકલ ઓડ્વાયર દ્વારા કરવામાં આવતું હતું, જે સરમુખત્યારશાહી શાસનમાં દ્રઢ વિશ્વાસ ધરાવતા હતા, જેમણે પોતાને સરળ-વિચારના ભારતીય ખેડૂતોના તારણહાર તરીકે કલ્પના કરી હતી, જેમને તેમના મતે, રાજકારણ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી અને વિશ્વાસઘાત શહેરી ભારતીય ચુનંદાઓથી રક્ષણને પાત્ર છે. રેજિનાલ્ડ ડાયરની જેમ, જેમની સાથે તે ઘણીવાર મૂંઝવણમાં રહેતો હતો, ઓ'ડ્વાયર આઇરિશ નિષ્કર્ષણનો હતો, જે કદાચ બિનમહત્વપૂર્ણ હકીકતને ધ્યાનમાં લેતા નથી કે આઇરિશ લોકો પર અંગ્રેજો દ્વારા ક્રૂરતા કરવામાં આવી હતી અને બદલામાં તેઓ જેમને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની પોલીસિંગમાં વસાહત બનાવતા હતા તેઓને નિર્દયતા આપી હતી. ઓ'ડ્વાયરે સત્તાની અવગણના પ્રત્યે જરાય દયાળુ વલણ અપનાવ્યું ન હતું અને ઇતિહાસના તેમના દેખીતા અભ્યાસ પરથી ચોક્કસ હતો કે અંગ્રેજોના મહાન અને મક્કમ હાથે માત્ર 1857-58ના વિદ્રોહથી પંજાબને બચાવ્યું ન હતું પરંતુ વિદ્રોહને દબાવવામાં શીખોની મદદની યાદીમાં નિર્ણાયક. સરકાર પાસે "કાયદો અને વ્યવસ્થા" જાળવવા સિવાય બીજું કોઈ મોટું કાર્ય નહોતું અને, ગાંધી દ્વારા શરૂ કરાયેલી હડતાલની અસરોને જોતા, તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે આંદોલનકારીઓ "તેમના માટે એક હિસાબનો દિવસ છે."

જલિયાવાલા બાગના હત્યાકાંડ પહેલાના દિવસોમાં જે બન્યું હતું તે લાંબા સમય સુધી કહેવાની જરૂર નથી. ડેપ્યુટી કમિશનર માઈલ્સ ઈરવિંગે અજાણતાં જ જાહેર કર્યું કે અંગ્રેજોની ચિંતામાં ખરેખર શું વધારો થયો હતો જ્યારે, 9 એપ્રિલે ઓડ્વાયરને એક ટેલિગ્રામમાં, તેમણે અમૃતસરના મુસ્લિમો અને હિંદુઓને "સંયુક્ત" તરીકે વર્ણવ્યા હતા. હિંદુઓ અને મુસ્લિમો એક થઈ શકે તે એટલું જ અગમ્ય અને ચિંતાજનક હતું. બ્રિટિશરોએ ભારતીયોમાં એકતાના આ સંપૂર્ણ અણગમતા પ્રદર્શનનો પ્રતિસાદ આપ્યો, જેમાં બે સ્થાનિક નેતાઓ, ડૉ. સત્યપાલ અને ડૉ. સૈફુદ્દીન કિચ્લેવની ધરપકડ અને હકાલપટ્ટી કરવામાં આવી, જેમાં મોટા દેખાવો થયા. પોલીસ ગોળીબારમાં વીસ ભારતીયો મૃત્યુ પામ્યા; બ્રિટિશ માલિકીની બેંકો પર ભીડ દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. જો કે, એક અંગ્રેજ મહિલા, માર્સિયા શેરવુડ પરના હુમલા કરતાં, બ્રિટિશરો વધુ ગુસ્સે થયા ન હતા: તેણીને ખરાબ રીતે મારવામાં આવી હતી પરંતુ અન્ય ભારતીયોએ તેને બચાવી હતી. ગોરી સ્ત્રી ભારતીય માટે પવિત્ર, અદમ્ય, “અસ્પૃશ્ય” થી ઓછી નહોતી. શાસક વસાહતી ચુનંદા વર્ગના માણસોએ તેણીની પ્રતિષ્ઠા ગુમાવવી એ તેમના માટે અપમાન તરીકે જોયું. તેમના અપમાનનો બદલો લેવો પડ્યો, અને તેથી તે થયું: જ્યાં મિસ શેરવુડ પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો તે શેરીને સીલ કરી દેવામાં આવી હતી અને જો ભારતીયો ગલીમાં અથવા બહાર નીકળવા માંગતા હોય તો તેમને ક્રોલ કરવું પડ્યું હતું. જેઓ અન્યથા કાર્ય કરવાની હિંમત કરી શકે તેવા ભારતીયોમાં ભાવના અને શિસ્તને ચાબુક મારવા માટે ચાબુક મારવાની પોસ્ટ બનાવવામાં આવી હતી.

ગાંધી પછીથી "ક્રોલિંગ લેન" ને રાષ્ટ્રીય અપમાનના સ્થળ તરીકે વર્ણવશે. એકવાર જલિયાવાલા બાગમાં ગોળીબાર બંધ થઈ ગયો, ડાયર ઘાયલોને મદદ કરવા માટે રોકાયો નહીં. તે પછીથી કહેશે કે કોઈએ તેની મદદ માટે પૂછ્યું નથી--કોણ કસાઈ પાસેથી મદદ માંગશે, કોઈ પૂછી શકે છે--પરંતુ તેમનું વાસ્તવિક વલણ તેમની કબૂલાતથી છેતરાય છે કે સૈનિક અને કાયદાના અધિકારી તરીકે, તેમનું કામ ન હતું. ઘાયલોને મદદ કરો. તે તેનો વ્યવસાય ન હતો. આ શહેર લશ્કરી કાયદા હેઠળ હતું, અને અંગ્રેજોએ જેને "વિક્ષેપ" તરીકે વર્ણવ્યું હતું તેણે પંજાબના અન્ય ભાગોને હચમચાવી નાખ્યા હતા. નિદર્શનકારોને હવામાંથી છીનવી લેવામાં આવ્યા હતા: આનાથી વસાહતી યુદ્ધમાં એક નવો તબક્કો શરૂ થયો, અને જ્યોર્જ ઓરવેલે એક આકર્ષક નિબંધમાં આવા ક્રૂર દમનને "શાંતિ" તરીકે વર્ણવતા અંગ્રેજી ભાષાના ભ્રષ્ટાચારની નોંધ લીધી. અમૃતસરમાં ડાયર દ્વારા લેવામાં આવેલી કાર્યવાહીની તેમની મંજૂરીનો સંકેત આપનાર ઓડ્વાયર એકદમ ચોક્કસ હતા કે પંજાબને 1857-58ના બળવાને યાદ કરતી ભયાનક પરિસ્થિતિમાંથી બચાવી લેવામાં આવ્યું હતું. ખરેખર, આગળના મહિનાઓમાં, વિદ્રોહને સમાવવા માટે બ્રિટિશરો દ્વારા લેવામાં આવેલા પગલાં વિશેની ફલપ્રદ ચર્ચાઓ પર વિદ્રોહની ભૂતાવળ છવાઈ ગઈ.

1919, જો કે, 1857 ન હતું. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ હવે એક પ્રચંડ સંગઠન હતું અને બ્રિટિશ લોકો એ સમજવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા કે રાજકારણ સામાન્ય વિરોધના તબક્કામાં પ્રવેશી ચૂક્યું છે. સેંકડો લોકો ઠંડા રક્તમાં માર્યા ગયા હતા, કારણ કે ડાયરે, તેના પોતાના કબૂલાત દ્વારા, "દુષ્ટ" ભારતીયોને "પાઠ શીખવવા" અને કાયદેસર સત્તાને અવગણવાના ખર્ચની "વ્યાપક છાપ" બનાવવાની માંગ કરી હતી. નિષ્પક્ષતા" નો વિચાર અને અંગ્રેજોએ "કાયદો અને વ્યવસ્થા" નું શાસન સ્થાપ્યું હતું જે ભારતીયોને "તાનાશાહી" માંથી મુક્તિ પ્રદાન કરે છે તે કલ્પના લાંબા સમયથી સંસ્થાનવાદી શાસનના મુખ્ય સ્તંભો હતા, અને નરસંહારની તપાસ જે ડાઘ લાગવાની ધમકી આપે છે. અંગ્રેજોનું સારું નામ અનિવાર્ય હતું. તે સ્કોટલેન્ડના લોર્ડ વિલિયમ હન્ટરની અધ્યક્ષતામાં ડિસઓર્ડર્સ ઇન્ક્વાયરી કમિશનના રૂપમાં આવ્યું હતું. ભારતમાં ઘણા અંગ્રેજોએ લંડનથી ભારતીય બાબતોમાં ઘૂસણખોરી સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. "ધ મેન ઓન ધ સ્પોટ" ની થિયરી વસાહતી સરકારના પાયાનો એક હતો. ડાયરને બળવો જેવી પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, અને "સ્થળ પરના માણસ" તરીકે તે એકલા જ જાણતો હતો કે યોગ્ય અસર બનાવવા માટે શું જરૂરી છે. બ્રિટનમાં આર્મચેર રાજકારણીઓ પાસે અનુભવી અધિકારીઓના ચુકાદાને ખોટી પાડવાનો કોઈ વ્યવસાય નહોતો, તેઓએ દલીલ કરી અને બ્રિટનમાં ઘણા લોકો પણ સંમત થયા. જ્યારે, મહિનાઓ પછી, ડાયરને તેના કમિશનમાંથી રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડવામાં આવી, ત્યારે બ્રિટિશ જનતાએ, જેનું નેતૃત્વ હડકવાળું જાતિવાદી મોર્નિંગ પોસ્ટની આગેવાની હેઠળ કર્યું, તેના નામે ફંડ ખોલ્યું - આધુનિક જમાનાના ક્રાઉડફંડિંગ ઝુંબેશની પૂર્વવર્તી- અને તેના માટે £26,000 એકત્ર કર્યા. , આજે £1.1 મિલિયનથી વધુ મૂલ્યની રકમ. "અમૃતસરનો કસાઈ" વૈભવી નિવૃત્તિમાં ગયો, જો કે મને શંકા છે કે કેટલાક ભારતીયો એ વાતનો આનંદ માણતા હતા કે ડાયરનું જીવન ધમનીના સ્ક્લેરોસિસને કારણે ઓછું થઈ ગયું હતું.

વસાહતી ભારતીય ઈતિહાસના ઇતિહાસમાં "પંજાબ વિક્ષેપ" એક વિશિષ્ટ સ્થાન મેળવશે. મોટાભાગના લોકો, ભારતીયો પણ, માત્ર જલિયાવાલા બાગ હત્યાકાંડને યાદ કરે છે, પરંતુ ગાંધી તેમના મગજમાં એકદમ સ્પષ્ટ હતા કે "ક્રોલિંગ લેન" ઓર્ડર ભારતીય માનસ પર એક મોટો ઘા હતો. અંગ્રેજોએ પંજાબમાં જે બનાવ્યું તે આતંકનું શાસન હતું. કોંગ્રેસે તેની પોતાની તપાસ સમિતિની નિમણૂક કરી, અને તેણે સત્તાવાર હન્ટર કમિશન કરતાં બ્રિટિશ ક્રિયાઓ પ્રત્યે વધુ કઠોર દૃષ્ટિકોણ લીધો. ભારતીય બાબતોએ સંસદમાં ક્યારેય વધુ ધ્યાન દોર્યું ન હતું, પરંતુ, અસામાન્ય રીતે, જલિયાવાલા બાગ અત્યાચાર અને તેના પછીના પરિણામોની કોમન્સ અને લોર્ડ્સમાં જોરશોરથી ચર્ચા થઈ હતી. ભારતના સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ એડવિન મોન્ટાગુએ કોમન્સમાં આ અવલોકન સાથે કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી કે ડાયર એક અધિકારી તરીકેની પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે જેનું વર્તન "બહાદુર" હતું. ડાયરે સામ્રાજ્યને જે સેવા આપી હતી તેના માટે મોન્ટાગુ આભારી હતો. તેમ છતાં, "સમગ્ર પંજાબને નૈતિક પાઠ શીખવવા" સિવાયના અન્ય કોઈ હેતુથી જો તેની પાસે આવું કરવા માટેનું સાધન હોય તો તે વધુ જાનહાનિ કરવા માટે તૈયાર હતો એવી રજૂઆત સાથે તેની ક્રિયાઓને યોગ્ય ઠેરવનાર અધિકારી દોષિત હતો. "આતંકવાદના સિદ્ધાંત" માં સામેલ થવું. મોન્ટાગુએ ડાયર પર "ભયજનકતામાં સંડોવાયેલા" માટે આરોપ મૂક્યો. આ આરોપની ગંભીર આયાત તેના સાથી સંસદસભ્યો પર ગુમાવી ન હોત: “ભયજનકતા” આ શબ્દ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મન સૈન્ય દ્વારા બેલ્જિયન નાગરિકો પર લાદવામાં આવેલા આતંકવાદને વર્ણવવા માટે વપરાય છે. તે એક અંગ્રેજી સૈન્ય અધિકારીએ લશ્કરી જર્મનોની નીતિઓને અનુસરવાનો આરોપ મૂકવો જોઈએ તે અસહ્ય વિચાર હતો. ઇંગ્લિશ ચુનંદા વર્ગના પ્રચંડ વિરોધી સેમિટિઝમ પહેલાથી જ મોન્ટાગુ, એક યહૂદી, એક શંકાસ્પદ વ્યક્તિ બની ગયો, અને 1922 માં મોન્ટાગુને પોતાને રાજકારણમાંથી બહાર કાઢવાની ફરજ પડી.

જલિયાવાલા બાગ હત્યાકાંડ પર ભારતીય પ્રતિક્રિયાની અત્યાર સુધી એક પરિચિત વાર્તા છે. દરેક શાળાના ઇતિહાસના પાઠ્યપુસ્તકમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે કેવી રીતે ટાગોરે વાઈસરોયને એક મૂવિંગ પત્ર લખ્યો હતો જ્યાં તેમણે તેમના નાઈટહુડમાંથી મુક્ત થવાનું કહ્યું હતું, જેમાં આ હત્યાકાંડને "સંસ્કારી સરકારોના ઈતિહાસમાં સમાંતર વિના, તાજેતરના અને દૂરના કેટલાક સ્પષ્ટ અપવાદોને બાદ કરતાં" તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. વીસ વર્ષથી વધુ સમય પછી, ઉધમ સિંહ, જે હત્યાકાંડ વખતે 20 વર્ષનો હતો, લંડનના કેક્સટન હોલમાં ઘૂસી ગયો જ્યાં ઓડ્વાયર એક પ્રવચનમાં હાજરી આપી રહ્યો હતો અને રિવોલ્વરથી તેને ગોળી મારી દીધી. ઓડ્વાયરે ગણતરીના દિવસની વાત કરી હતી અને હવે તેને તેનું આગમન થયું. નોંધનીય છે કે, ડાયર એકમાત્ર વ્યક્તિ છે જેનું નામ ગાંધી, અંગ્રેજી ભાષા માટેના પોતાના અસાધારણ સ્વભાવ સાથે, એક વિચારધારામાં ફેરવાઈ ગયું. તેમણે રાજ્યના આતંકવાદી ઉપકરણને દર્શાવવા માટે "ડાયરિઝમ" વિશે લખ્યું કે જે તેના વિષયો પ્રત્યે કોઈ જવાબદારી લેતું નથી. તે જલિયાવાલા બાગ હત્યાકાંડ અને પંજાબમાં અત્યાચારો હતા કે જેમને ગાંધી 1922 માં તેમના ટ્રાયલ વખતે વર્ણવશે, તેમને "કટ્ટર વફાદાર" અને "સહકારી" માંથી "અસંબંધિત અસંતોષવાદી" માં ફેરવી દીધા, જે બ્રિટિશ શાસનને ખાતરી આપતા હતા. "ભારતને રાજકીય અને આર્થિક રીતે તે પહેલા કરતાં વધુ લાચાર બનાવી દીધું હતું."

હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં ચર્ચા દરમિયાન, વિન્સ્ટન ચર્ચિલે "બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના આધુનિક ઇતિહાસમાં કોઈ પૂર્વધારણા અથવા સમાંતર વિના" એપિસોડ તરીકે જલિયાંવાલા બાગ ખાતેની "કતલ"ની નિંદા કરી હતી તે હકીકત વિશે ઘણું બધું કરવામાં આવ્યું છે. ચર્ચિલ પાસે અલબત્ત શબ્દો સાથે એક માર્ગ હતો, અને તેથી તેણે ચાલુ રાખ્યું: "તે એક અસાધારણ ઘટના છે, એક ભયંકર ઘટના છે, એક ઘટના છે જે એકવચન અને ભયંકર અલગતામાં ઊભી છે." પરંતુ આપણે કયા માપથી ઘટનાને "એકવચન" તરીકે વર્ણવીએ છીએ? બે દાયકા પછી યુદ્ધ સમયના વડા પ્રધાન તરીકે, ચર્ચિલ બંગાળમાં તીવ્ર ખોરાકની અછતનો સામનો કરી રહેલા લાખો લોકોની દુર્દશા પ્રત્યે માત્ર ઉદાસીન ન હતા, પરંતુ લગભગ ચોક્કસપણે તેમની કઠોર નીતિઓથી એક હોલોકોસ્ટને વેગ આપ્યો હતો જેના કારણે ત્રીસ લાખ લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. એટલું કહેવું ભાગ્યે જ પૂરતું છે કે જો ક્યારેય વાસણની કીટલીને કાળી કહેવાની ઘટના બની હોય, તો તે આ હશે: તેની ભયંકરતા એ છે કે ચર્ચિલ, સમગ્ર જીવન સમર્પિત જાતિવાદી, આ ચર્ચામાં અંગ્રેજી ગુણોના રક્ષક તરીકે દેખાય છે. હું પછીના નિબંધમાં દલીલ કરીશ, જલિયાંવાલા બાગનો ગમે તેટલો મોટો અત્યાચાર હોય, પણ જલિયાંવાલા બાગ કોઈક રીતે અપવાદ હતો તે દૃષ્ટિકોણ તપાસનો સામનો કરી શકતો નથી. બ્રિટિશરો તે સમયે, જેમ કે તેઓ હવે છે, અવિચારી હતા અને સામ્રાજ્યનો હિસાબ કરવાનો દિવસ હજી આવવાનો બાકી છે - ભલે ભારતમાં બ્રિટિશ શાસન 75 વર્ષ પહેલાં સમાપ્ત થયું.

(નોંધઃ ઉપર રજૂ કરવામાં આવેલા વિચાર લેખકના વ્યક્તિગત વિચાર છે.  એબીપી ન્યૂઝ ગ્રુપ તેની સાથે સહમત હોય તે જરૂરી નથી. આ લેખ સાથે જોડાયેલા તમામ દાવા કે વાંધા માટે માત્ર લેખકની જ જવાબદારી છે.)