New Law: ઇ-એફઆઇઆરથી લઇને વીડિયો કોન્ફરન્સથી ટ્રાયલ સુધીની સુવિધા, જાણો નવા કાયદાઓ વિશે

દેશમાં 1, જૂલાઈ એટલે કે આજથી કાયદાકીય વ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર અમલમાં આવ્યો છે

પ્રતિકાત્મક તસવીર

દેશમાં 1, જૂલાઈ એટલે કે આજથી કાયદાકીય વ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર અમલમાં આવ્યો છે. આજથી ત્રણ મુખ્ય ફોજદારી કાયદા - ભારતીય દંડ સંહિતા, 1860, ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 અને દંડ પ્રક્રિયા સંહિતા, 1898 અને 1973 લાગુ રહેશે નહીં. તેમના સ્થાને ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023, ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 2023 અને ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 અમલમાં આવ્યા છે.

ગયા વર્ષે ડિસેમ્બરમાં સંસદમાં ત્રણ નવા કાયદા પસાર કરવામાં આવ્યા હતા. અંગ્રેજોના સમયથી ચાલતા ત્રણ મુખ્ય ફોજદારી કાયદાની જગ્યાએ હવે નવા કાયદા સમગ્ર દેશમાં અમલી બન્યા છે. આપણા જીવનમાં ટેક્નોલોજીના વધતા જતા દખલને ધ્યાનમાં રાખીને આ કાયદાઓમાં પણ ટેક્નોલોજીના મહત્તમ ઉપયોગ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ કાયદાઓમાં મોટાભાગની કાનૂની પ્રક્રિયાઓને ડિજિટલાઇઝ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. સંસદમાં ચર્ચા દરમિયાન પણ સરકારે આ બાબતોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

પહેલા આપણે જાણીએ કે ત્રણ નવા ફોજદારી કાયદા શું છે?

આજથી અમલમાં આવેલા ત્રણ નવા કાયદા ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ છે. આ કાયદાઓએ અનુક્રમે ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC), ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC) અને જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમનું સ્થાન લીધું છે. 12 ડિસેમ્બર, 2023 ના રોજ આ ત્રણ કાયદાઓને બદલવા માટેનું બિલ લોકસભામાં પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ 20 ડિસેમ્બર, 2023 ના રોજ લોકસભામાં અને 21 ડિસેમ્બર, 2023 ના રોજ રાજ્યસભામાં પસાર કરવામાં આવ્યા હતા. 25 ડિસેમ્બર, 2023 ના રોજ, રાષ્ટ્રપતિએ ત્રણ બિલોને તેમની સંમતિ આપી હતી. 24 ફેબ્રુઆરી, 2024 ના રોજ કેન્દ્ર સરકારે જાહેરાત કરી હતી કે આ વર્ષે 1 જૂલાઈથી ત્રણ નવા ફોજદારી કાયદા અમલમાં આવશે.

નવા કાયદાઓ ટેકનોલોજી સાથે કેવી રીતે જોડાયેલા છે?

આ કાયદાઓમાં અત્યાધુનિક તકનીકોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. દસ્તાવેજોની વ્યાખ્યાને વિસ્તૃત કરીને, ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડ્સ, ઇ-મેઇલ્સ, સર્વર લોગ્સ, કમ્પ્યુટર્સ, સ્માર્ટ ફોન્સ, લેપટોપ્સ, એસએમએસ, વેબસાઇટ્સ, લોકેશન સાક્ષ્ય, ડિવાઇસ પર ઉપલબ્ધ મેઇલ્સ અને મેસેજને  કાનૂની માન્યતા આપવામાં આવી છે. સરકારનું કહેવું છે કે આનાથી કોર્ટમાં કાગળોના ઢગલામાંથી રાહત મળશે.

આ કાયદામાં એફઆઈઆરથી લઈને કેસ ડાયરી, કેસ ડાયરીથી ચાર્જશીટ અને ચાર્જશીટથી ચુકાદા સુધીની સમગ્ર પ્રક્રિયાને ડિજિટલાઈઝ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. હાલમાં માત્ર આરોપીઓની કોર્ટમાં હાજરી વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા જ થઈ શકે છે, પરંતુ હવે ક્રોસ ક્વેશ્ચનિંગ સહિત સમગ્ર ટ્રાયલ વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા કરવામાં આવશે. ફરિયાદીઓ અને સાક્ષીઓની તપાસ, ટ્રાયલ અને હાઈકોર્ટના ટ્રાયલ્સમાં પુરાવાઓની તપાસ અને રેકોર્ડિંગ અને અપીલની સમગ્ર કાર્યવાહી પણ હવે ડિજિટલ રીતે શક્ય બનશે. કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, નેશનલ ફોરેન્સિક સાયન્સ યુનિવર્સિટી અને દેશભરના આ વિષયના વિદ્વાનો અને ટેકનિકલ નિષ્ણાતો સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેને બનાવવામાં આવ્યું છે. સર્ચ અને જપ્તીના સમયે વિડિયોગ્રાફી ફરજિયાત કરવામાં આવી છે જે કેસનો એક ભાગ હશે અને નિર્દોષ નાગરિકોને ફસાવવામાં આવશે નહીં. પોલીસ દ્વારા આવા રેકોર્ડિંગ વિના કોઈપણ ચાર્જશીટ માન્ય રહેશે નહીં.

ફોરેન્સિક સાયન્સનો મહત્તમ ઉપયોગ

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ ગૃહમાં કહ્યું કે આઝાદીના 75 વર્ષ પછી પણ સજાના પુરાવા ઘણા ઓછા છે, તેથી જ અમે ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કામ કર્યું છે. સરકારે નેશનલ ફોરેન્સિક સાયન્સ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. ત્રણ વર્ષ પછી દેશને દર વર્ષે 33 હજાર ફોરેન્સિક સાયન્સ નિષ્ણાતો અને વૈજ્ઞાનિકો મળશે. આ કાયદામાં અમે દોષિત ઠરાવ રેશિયોને 90 ટકાથી ઉપર લઈ જવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. આ માટે એક મહત્વની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે ફોરેન્સિક ટીમને સાત વર્ષ કે તેથી વધુની સજા થઈ શકે તેવા ગુનાના સ્થળની મુલાકાત લેવી ફરજિયાત કરવામાં આવી છે. આના દ્વારા પોલીસ પાસે વૈજ્ઞાનિક પુરાવા હશે, જેના પછી કોર્ટમાં ગુનેગારોને નિર્દોષ છોડવાની શક્યતાઓ ઘણી ઓછી થઈ જશે.

મોબાઈલ એફએસએલની સુવિધા

મોબાઈલ ફોરેન્સિક વેનનો પણ પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે. દિલ્હીમાં એક સફળ પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે કે એફએસએલની ટીમ સાત વર્ષથી વધુ સજાવાળા કોઈપણ ગુનાના સ્થળની મુલાકાત લે છે. આ માટે મોબાઈલ એફએસએલનો કોન્સેપ્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે જે સફળ પ્રયોગ છે અને દરેક જિલ્લામાં ત્રણ મોબાઈલ એફએસએલ હશે અને ગુનાના સ્થળે જશે.

પ્રથમ વખત ઈ-એફઆઈઆરની જોગવાઈ

નાગરિકોની સુવિધા સુનિશ્ચિત કરવા માટે પ્રથમ વખત ઝીરો એફઆઈઆર શરૂ કરવામાં આવશે. જ્યાં પણ ગુનો બન્યો હોય તે પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારની બહાર પણ નોંધી શકાય છે. ગુનો નોંધાયાના 15 દિવસમાં સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનમાં મોકલવાનો રહેશે. ઈ-એફઆઈઆરની જોગવાઈ પ્રથમ વખત ઉમેરવામાં આવી છે. દરેક જિલ્લા અને પોલીસ સ્ટેશનમાં, એક પોલીસ અધિકારી નિયુક્ત કરવામાં આવશે જે ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના પરિવારને તેની ધરપકડ વિશે ઓનલાઈન અને રૂબરૂમાં જાણ કરશે.

આ કેસમાં નિવેદનનું વીડિયો રેકોર્ડિંગ જરૂરી

જાતીય હિંસાના કેસમાં પીડિતાનું નિવેદન જરૂરી બનાવવામાં આવ્યું છે અને જાતીય સતામણીના કેસમાં નિવેદનનું વીડિયો રેકોર્ડિંગ પણ હવે જરૂરી બનાવવામાં આવ્યું છે. પોલીસે ફરિયાદનું સ્ટેટસ 90 દિવસમાં અને ત્યારબાદ દર 15 દિવસે ફરિયાદીને આપવાનું રહેશે. પીડિતાને સાંભળ્યા વિના કોઈપણ સરકાર 7 વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજાનો કેસ પાછો ખેંચી શકશે નહીં આ નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરશે.

એક સપ્તાહમાં ચુકાદો ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ કરાવવો જરૂરી

2027 પહેલા દેશની તમામ કોર્ટને કોમ્પ્યુટરાઈઝ કરવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. નવા કાયદામાં ચાર્જશીટ દાખલ કરવા માટે 90 દિવસની સમય મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે અને પરિસ્થિતિના આધારે કોર્ટ વધુ 90 દિવસની પરવાનગી આપી શકશે. આમ, તપાસ 180 દિવસમાં પૂરી કરીને ટ્રાયલ માટે મોકલવાની રહેશે. અદાલતો હવે 60 દિવસની અંદર આરોપી વ્યક્તિને આરોપો ઘડવાની નોટિસ આપવા માટે બંધાયેલા રહેશે. ન્યાયાધીશે દલીલો પૂર્ણ થયાના 30 દિવસમાં નિર્ણય આપવાનો રહેશે, આનાથી નિર્ણય વર્ષોથી પેન્ડિંગ રહેશે નહીં અને નિર્ણય 7 દિવસમાં ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ કરાવવાનો રહેશે.