Monsoon : આ વર્ષે દેશમાં ચોમાસાના આગમનમાં કેમ થઈ રહ્યો છે વિલંબ?

દેશમાં કમોસમી વરસાદનો આ સિલસિલો માત્ર ઉત્તર ભારત પુરતી મર્યાદિત નહોતો. ઊલટાનું દક્ષિણ, પશ્ચિમ, મધ્ય અને પૂર્વ ભારતમાં પણ સ્થિતિ લગભગ એકસરખી રહી છે.

Monsoon

Reason Behind Delay Monsoon : દર વર્ષે જૂન મહિનામાં દેશના વિવિધ ભાગોમાં ભારે ગરમી પડતી હતી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોના હવામાન પર નજર નાખવામાં આવે તો જાણવા મળશે કે આ મહિના સુધી એટલે કે જૂન સુધી, ઘણા રાજ્યોમાં ગરમીના મોજાને કારણે તાપમાન 50 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી ઉપર જાય છે. ભારતમાં તાપમાન વધવાની આ પ્રક્રિયા માર્ચ મહિનાથી જ શરૂ થાય છે. એપ્રિલ અને મે મહિના સુધી સૂર્ય તેના સંપૂર્ણ તેજમાં રહે છે. પરંતુ હવામાન વિભાગના આંકડાઓ મુજબ આ વર્ષે એપ્રિલમાં 11મીથી 20મી અને મે મહિનામાં 6ઠ્ઠીથી 12મી તારીખ સુધી ગરમીનું પ્રમાણ રહ્યું છે. 9 વર્ષમાં પહેલીવાર એવું જોવા મળ્યું છે કે, મે મહિનામાં ગરમીનું મોજું નહોતુ અને તાપમાનમાં ઘટાડો થયો.

દેશમાં કમોસમી વરસાદનો આ સિલસિલો માત્ર ઉત્તર ભારત પુરતી મર્યાદિત નહોતો. ઊલટાનું દક્ષિણ, પશ્ચિમ, મધ્ય અને પૂર્વ ભારતમાં પણ સ્થિતિ લગભગ એકસરખી રહી છે. દરમિયાન, હવામાન વિભાગે ચોમાસાના આગમન અંગે ઘણી માહિતી આપી છે. છેલ્લા 11 દિવસથી અટકેલું ચોમાસું બંગાળની ખાડીમાં આગળ વધ્યું છે. ચોમાસું સમગ્ર આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓને આવરી લેતા મ્યાનમાર તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. ભારે વરસાદને કારણે કાશ્મીરનું તાપમાન ઘટી ગયું છે. IMD અનુસાર, 15 જૂન સુધીમાં દેશના મોટાભાગના રાજ્યોમાં ચોમાસું દસ્તક આપશે.

વાસ્તવમાં 9 મે, 2023ના રોજ, હવામાન વિભાગે કહ્યું હતું કે, તે સમયે દક્ષિણ પશ્ચિમ ચોમાસું આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓના સૌથી ઉત્તરીય છેડામાંથી પસાર થવાનું હતું અને 22 મે, 2023 સુધીમાં મ્યાનમાર તરફ આગળ વધવાનું હતું. ચોમાસાના પ્રારંભમાં ઓછામાં ઓછા આઠ દિવસનો વિલંબ થયો છે.

એપ્રિલ-મે મહિનામાં કોઈ સિઝન વગર વરસાદ કેમ પડે છે?

હવામાનશાસ્ત્રીઓના મતે આ વર્ષે એપ્રિલ-મે મહિનામાં કમોસમી વરસાદનું સૌથી મોટું કારણ ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ છે. વર્ષ 2023ના એપ્રિલ મહિનામાં 5 વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ સતત આવ્યા અને તેમનું આવવાનું હજુ પણ ચાલુ છે. આ વખતે આવનાર વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ ગત વર્ષો કરતાં વધુ છે. વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સને કારણે ચક્રવાતી પવનો રચાયા છે અને તે હાલમાં હરિયાણા અને પંજાબ પર છે. આ જ કારણ છે કે ઉત્તરથી પશ્ચિમ ભારતમાં સતત વરસાદ પડી રહ્યો છે.

આ ઉપરાંત ભારતમાં વરસાદ માટે ટ્રફ લાઇન પણ જવાબદાર છે. ટ્રફ લાઇન અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાંથી ભેજવાળા પવનને એકસાથે ખેંચે છે. જેના કારણે તેમાંથી વાદળો બને છે અને ચોમાસું સક્રિય થાય છે. હાલમાં મધ્ય પ્રદેશથી તામિલનાડુ સુધી ટ્રફ લાઈન બની રહી છે. જો સરળ ભાષામાં સમજીએ તો એક તરફ પૂર્વીય પવનો અને દક્ષિણ-પૂર્વીય પવનો બંગાળની ખાડીમાંથી આવી રહ્યા છે. બીજી તરફ અરબી સમુદ્રમાંથી દક્ષિણ પશ્ચિમી પવનો આવી રહ્યા છે. મધ્ય પ્રદેશમાં બંને બાજુથી પવન ફૂંકાઈ રહ્યો છે અને વાદળો રચાઈ રહ્યા છે.

હવામાનની પેટર્ન કેમ બદલાઈ? 

પહેલા મહિનામાં જ્યારે ભારતમાં વરસાદ પડતો હતો પણ હવે એ જ મહિનામાં ઠંડીના કારણે લોકો ધ્રૂજી રહ્યા છે. કે જે મહિનામાં લોકો ગરમીથી પરેશાન હતા, હવે એ જ મહિનામાં વરસાદ પડે છે. દેશમાં બદલાતા હવામાનની આ પેટર્ન ક્લાઈમેટ ચેન્જની અસર હોવાનું કહેવાય છે. વીતતા વર્ષો સાથે ધીમે ધીમે હવામાનની પેટર્ન પણ બદલાતી રહી. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો આબોહવા પરિવર્તનને કારણે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ચોમાસામાં અસ્થિરતા વધી રહી છે, જેના કારણે ઉનાળાની ઋતુનો સમયગાળો વધી રહ્યો છે અને વરસાદનો સમયગાળો ઘટી રહ્યો છે. વર્ષ 2022માં 1902 પછી બીજી સૌથી મોટી સંખ્યામાં આત્યંતિક ઘટનાઓ જોવા મળી છે. પૂર અને દુષ્કાળ જેવી ખતરનાક ઘટનાઓ વધી છે.

આબોહવા પરિવર્તન શું છે?

આબોહવા એ લાંબા સમય અથવા ઘણા વર્ષોથી કોઈ સ્થળનું સરેરાશ હવામાન છે. આબોહવા પરિવર્તન તે પરિસ્થિતિઓમાં ફેરફારને કારણે છે. છેલ્લા 50 વર્ષોમાં હવામાનના વલણોમાં ફેરફારનું એક કારણ આબોહવા પરિવર્તન છે, જેનું સૌથી મોટું ગુનેગાર માનવ પ્રવૃત્તિઓ છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઘરેલું કામ, કારખાનાઓ અને કામગીરી માટે માનવ તેલ, ગેસ અને કોલસાનો ઉપયોગ વધ્યો છે. જેની આબોહવા પર વિપરીત અસર પડે છે.

અશ્મિભૂત ઇંધણને બાળતી વખતે તેમાંથી જે ઇંધણ નીકળે છે તેમાં ગ્રીનહાઉસ ગેસમાં સૌથી વધુ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ હોય છે. આ વાયુઓની હાજરીને કારણે વાતાવરણમાં સૂર્યની ગરમી પૃથ્વીની બહાર જતી નથી અને આવી સ્થિતિમાં પૃથ્વીનું તાપમાન વધવા લાગે છે. 19મી સદીની સરખામણીમાં, 20મી સદીમાં પૃથ્વીનું તાપમાન લગભગ 1.2 સેલ્સિયસ વધ્યું છે અને વાતાવરણમાં CO2નું પ્રમાણ પણ 50 ટકા વધ્યું છે.