શું તમે જાણો છો એક મહાકાય જહાજમાં કેટલો LPG સમાય? એક જહાજ લાખો ઘરોના ચૂલા સળગાવવા માટે પૂરતું છે!

ઈરાન-ગલ્ફ ટેન્શન વચ્ચે 'શિવાલિક' અને 'નંદા દેવી' જહાજો ગુજરાત પહોંચ્યા; જાણો VLGC જહાજોની અદભુત તાકાત અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે.

સમુદ્રના મોજાઓ પર તરતા મહાકાય જહાજો માત્ર લોખંડના માળખા નથી, પણ દેશની એનર્જી સિક્યોરિટીની જીવાદોરી છે. તાજેતરમાં જ ગલ્ફ દેશોમાં ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે ભારત માટે રાહતના મોટા સમાચાર આવ્યા છે. 'શિવાલિક' અને 'નંદા દેવી' નામના બે વિશાળ જહાજો હજારો ટન LPG ગેસ લઈને ગુજરાતના મુન્દ્રા અને કંડલા બંદરે પહોંચ્યા છે. આ જહાજોમાં એટલો બધો ગેસ છે કે તે આખા ભારત દેશની એક દિવસની કુલ રાંધણ ગેસની જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે છે, જે દેશના લાખો રસોડાઓ માટે મોટી રાહત સમાન છે.

જે વિશાળ જહાજોમાં LPG લાવવામાં આવે છે, તેને ટેકનિકલ ભાષામાં VLGC (Very Large Gas Carrier) કહેવાય છે. આ કોઈ સામાન્ય કાર્ગો જહાજો નથી હોતા, કારણ કે ગેસને પ્રવાહી (Liquid) સ્થિતિમાં જાળવી રાખવા માટે તેમાં ખાસ તાપમાન અને પ્રેશર મેન્ટેન કરવું પડે છે. એક સ્ટાન્ડર્ડ VLGC જહાજ એકસાથે 40,000 થી 55,000 મેટ્રિક ટન LPG લાવવાની અદભુત ક્ષમતા ધરાવે છે. આધુનિક એન્જિનિયરિંગના કારણે હવે 90,000 થી 93,000 ક્યુબિક મીટર જેટલો ગેસ સમાવી શકે તેવા જહાજો પણ કાર્યરત છે.

ગુજરાતના મુન્દ્રા બંદરે આવેલું ભારતીય જહાજ 'શિવાલિક' અને કંડલા પહોંચેલું 'નંદા દેવી' જહાજ ભારત માટે અત્યારે સંકટમોચન સાબિત થયા છે. આ બંને જહાજો મળીને લગભગ 92,712 ટન LPG લઈને આવ્યા છે. આ જથ્થો એટલો પ્રચંડ છે કે તે આખા ભારત દેશના એક દિવસના કુલ રસોઈ ગેસના વપરાશ બરાબર થાય છે. આ જહાજોના સમયસર આગમનથી બજારમાં ગેસની અછતની અફવાઓ પર વિરામ લાગશે અને સપ્લાય ચેઈન મજબૂત બનશે, જે મોંઘવારી અટકાવવામાં પણ મદદરૂપ થાય છે.

આપણા ઘરમાં વપરાતા 14.2 કિલોના રાંધણ ગેસના સિલિન્ડર સાથે આ જહાજોની સરખામણી કરીએ તો આંકડા આશ્ચર્યચકિત કરી દે તેવા છે. એક એવરેજ VLGC જહાજ જે 46,000 થી 55,000 ટન ગેસ લાવે છે, તે લગભગ 3.24 મિલિયન એટલે કે 32.4 લાખ જેટલા ઘરેલુ સિલિન્ડર ભરી શકે છે! આ જ કારણ છે કે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં કોઈ તણાવ ઊભો થાય અને એકાદ જહાજ પણ મોડું પડે, તો તેની સીધી અસર દેશના ગેસ સપ્લાય પર પડે છે અને બુકિંગમાં વેઇટિંગ વધવા લાગે છે.

LPG લાવતા જહાજોની સાઇઝ મુજબ અલગ-અલગ કેટેગરી હોય છે, જેમાં નાના જહાજોમાં 5,000 થી 6,000 ક્યુબિક મીટર ગેસ સમાય છે. મિડિયમ સાઇઝના જહાજો 25,000 થી 50,000 ક્યુબિક મીટર ગેસ લાવે છે, જ્યારે ભારત જેવા મોટા દેશો માટે લાંબી આંતરરાષ્ટ્રીય સફર માટે મહાકાય VLGC જહાજોનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. વર્ષ 2023 માં 'Herzand' નામનું એક જહાજ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું, જે અત્યારે દુનિયાના સૌથી મોટા LPG કેરિયર્સમાંનું એક છે અને તેની ક્ષમતા 93,000 ક્યુબિક મીટર છે.

આ મહાકાય જહાજોમાં ગેસ દરિયાઈ મુસાફરી દરમિયાન પ્રવાહી સ્વરૂપે રહે છે. LPG ને ગેસના રૂપમાં નહીં, પરંતુ એકદમ માઈનસ ટેમ્પરેચરમાં ઠંડો પાડીને લિક્વિડ બનાવવામાં આવે છે, જેથી તે ઓછી જગ્યામાં વધુ વોલ્યુમ સમાવી શકે. જો આ ગેસને લિક્વિડ ફોર્મમાં ન ફેરવવામાં આવે, તો તેને લાવવા માટે હાલના જહાજો કરતા સેંકડો ગણા મોટા જહાજોની જરૂર પડે, જે ટેકનિકલી અશક્ય છે. આ લિક્વિડ ગેસને બંદર પર ઉતાર્યા પછી ફરીથી ગેસમાં ફેરવીને બોટલિંગ પ્લાન્ટ સુધી મોકલવામાં આવે છે.

આમ, 'શિવાલિક' અને 'નંદા દેવી' જેવા જહાજો ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા માટે પાયાના પથ્થર છે. પશ્ચિમ એશિયાના તણાવ વચ્ચે આ જહાજોનું સુરક્ષિત રીતે ગુજરાત પહોંચવું એ દેશની મજબૂત વિદેશ નીતિ અને લોજિસ્ટિક્સ પ્લાનિંગનો પુરાવો છે. જ્યારે પણ તમે તમારા રસોડામાં ગેસનો ચૂલો સળગાવો, ત્યારે યાદ રાખજો કે તે ગેસ હજારો માઇલ દૂરથી દરિયાઈ માર્ગે આ મહાકાય જહાજો દ્વારા તમારા સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યો છે. આ એન્જિનિયરિંગ અને મહેનતનું જ પરિણામ છે કે આજે કરોડો ભારતીયોને ધુમાડા વગરની રસોઈ મળી રહી છે.