LPG ગેસની પોતાની કોઈ ગંધ હોતી નથી! તો પછી લીકેજ વખતે આવતી વાસ શેની છે? જાણો આખું વિજ્ઞાન

ઇરાન-ઇઝરાયલ યુદ્ધ વચ્ચે ગેસની ચર્ચા તેજ બની છે, ત્યારે જાણો કે રંગહીન અને ગંધહીન રાંધણ ગેસને સુરક્ષિત બનાવવા તેમાં કયું ખાસ રસાયણ ઉમેરવામાં આવે છે.

હાલમાં દુનિયાભરમાં ઇરાન-ઇઝરાયલ યુદ્ધ અને ઊર્જા સંકટની ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે, ત્યારે આપણા રસોડામાં વપરાતા રાંધણ ગેસ (LPG) ની સુરક્ષા પણ એટલી જ મહત્વની બની છે. આપણે જાણીએ છીએ કે ગેસ લીક થાય ત્યારે એક તીવ્ર વાસ આવે છે, જે આપણને સાવધાન કરી દે છે. પરંતુ વિજ્ઞાન કહે છે કે શુદ્ધ LPG ખરેખર ગંધહીન અને રંગહીન હોય છે. જો તે સીધો વાપરવામાં આવે, તો લીકેજની ખબર પડવી અશક્ય છે.

LPG એટલે કે લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ મુખ્યત્વે પ્રોપેન અને બ્યુટેન વાયુઓનું મિશ્રણ છે. પોતાની કુદરતી અવસ્થામાં આ ગેસ હવામાં ભળી જાય તો પણ આપણને જરાય અહેસાસ થતો નથી. આ સ્થિતિ અત્યંત જોખમી છે, કારણ કે LPG હવા કરતાં ભારે હોવાથી તે જમીન પર જમા થાય છે અને ઓક્સિજનની જગ્યા લઈ લે છે. જો તેમાં કોઈ ગંધ ન હોય, તો તે ઘરમાં કોઈ અદ્રશ્ય બોમ્બ જેવું કામ કરી શકે છે.

આ જીવલેણ જોખમથી બચવા માટે, ગેસના ઉત્પાદન વખતે જ તેમાં એક ખાસ 'સુરક્ષા કવચ' ઉમેરવામાં આવે છે. ગેસ લીક થાય ત્યારે જે તીવ્ર દુર્ગંધ આવે છે, તે ખરેખર LPG ની હોતી જ નથી! આ ગંધ 'ઇથિલ મર્કેપ્ટન' (Ethyl Mercaptan) નામના રાસાયણિક સંયોજનની હોય છે, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં 'ઇથેનેથિઓલ' પણ કહેવાય છે.

વૈજ્ઞાનિકોએ આ રસાયણને ખાસ એટલા માટે પસંદ કર્યું છે કારણ કે તે ખૂબ જ તીક્ષ્ણ અને અપ્રિય વાસ ધરાવે છે. આપણું માનવ નાક હવામાં ભળેલી તેની સાવ નજીવી માત્રાને પણ માત્ર થોડી જ સેકન્ડોમાં પારખી શકે છે. આ રસાયણ એટલું શક્તિશાળી છે કે ગેસ સિલિન્ડર કે પાઇપમાંથી જરાક પણ લીકેજ થાય, તો તે તરત જ આપણને મોટા અકસ્માત પહેલાં ચેતવણી આપે છે.

ઇતિહાસમાં ડોકિયું કરીએ તો, આ રસાયણ ઉમેરવાનો નિયમ એક મોટી દુર્ઘટના બાદ આવ્યો હતો. વર્ષ 1937 માં અમેરિકાની ન્યૂ લંડન સ્કૂલમાં ભયંકર ગેસ વિસ્ફોટ થયો હતો, જેમાં સેંકડો બાળકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. ગેસ ગંધહીન હોવાથી કોઈને લીકેજની ખબર જ પડી ન હતી. આ ગોઝારી ઘટના પછી જ આખી દુનિયામાં રાંધણ ગેસમાં ફરજિયાત ગંધ ઉમેરવાનો નિયમ અમલી બન્યો.

આજે ભારતમાં દરેક કોમર્શિયલ અને ઘરેલુ ગેસ સિલિન્ડરમાં આ સુરક્ષા ધોરણોનું કડક પાલન થાય છે. એટલું જ નહીં, શહેરોમાં પાઇપલાઇન દ્વારા આવતા ગેસ (PNG) માં પણ આ જ રસાયણ ઉમેરવામાં આવે છે. ગેસ કંપનીઓ સમયાંતરે તપાસ કરે છે કે બળતણમાં આ ગંધવાળું રસાયણ પૂરતા પ્રમાણમાં છે કે નહીં, જેથી સામાન્ય નાગરિકોની સુરક્ષા જળવાઈ રહે.