ભારતમાં પોતાના તેલના કૂવા હોવા છતાં આપણે વિદેશથી ક્રૂડ ઓઇલ કેમ ખરીદીએ છીએ? સમજો આખું ગણિત

આસામથી લઈને ગુજરાત અને મુંબઈ હાઈ સુધી ભારતમાં ક્રૂડ ઓઈલનું ઉત્પાદન થાય છે, છતાં આપણી 85% જરૂરિયાત વિદેશી તેલથી જ કેમ પૂરી થાય છે? જાણો આર્થિક અને ટેકનિકલ કારણો.

When India has oil wells, why does it import crude oil from abroad?

Source : ai

Show Quick Read

Key points generated by AI, verified by newsroom

• દેશનું તેલ ઉત્પાદન માંગ કરતાં ઘણું ઓછું રહે છે.
• નવું તેલ શોધવાનો ખર્ચાળ પ્રયાસ અને જૂના કૂવા.
• રિફાઇનરીઓ માટે ચોક્કસ ગ્રેડના તેલની જરૂર પડે છે.
• સસ્તા ભાવે વિદેશી તેલ દેશના અર્થતંત્રને મદદરૂપ.

ભારતના નકશા પર નજર કરીએ તો આસામના દિગ્બોઈથી લઈને ગુજરાતના દરિયાકાંઠા અને મુંબઈ હાઈ (મુંબઈનો દરિયો) સુધી તેલના કૂવાઓ જોવા મળે છે. આમ છતાં, સામાન્ય માણસના મનમાં અવારનવાર એવો સવાલ થાય છે કે જ્યારે આપણી પોતાની જમીન અને દરિયામાં તેલ છે, તો પછી આપણે આરબ દેશો કે રશિયા પાસેથી કાચું તેલ (ક્રૂડ ઓઈલ) કેમ આયાત કરવું પડે છે? શું આપણા કૂવાઓ સુકાઈ ગયા છે? હકીકતમાં, આપણું પોતાનું ઉત્પાદન આપણી રોજિંદી માગ કરતાં ઘણું ઓછું છે. આ ઉપરાંત અત્યાધુનિક રિફાઈનરીઓની જરૂરિયાતો, નવું તેલ શોધવાનો તોતિંગ ખર્ચ અને સસ્તા ભાવે મળતું વિદેશી તેલ જેવા અનેક કારણોસર ભારતે પોતાની 80 થી 85 ટકા ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાત માટે બીજા દેશો પર આધાર રાખવો પડે છે. ચાલો આ જટિલ ગણિતને સાવ સરળ ભાષામાં સમજીએ.

1. ઉત્પાદન ઓછું અને વપરાશ વધુ

ભારતનો કાચું તેલ કાઢવાનો ઈતિહાસ ઘણો જૂનો છે, પરંતુ ખરી સમસ્યા એ છે કે દેશની વસ્તી અને વાહનોની વધતી સંખ્યા સામે આપણું ઉત્પાદન સાવ ઓછું છે.

આજે ભારત દુનિયામાં તેલનો વપરાશ કરતો ત્રીજો સૌથી મોટો દેશ છે.

દેશની રિફાઈનરીઓ ચલાવવા અને વાહનોને દોડતા રાખવા માટે રોજ લાખો બેરલ તેલની જરૂર પડે છે.

જ્યારે આપણી જમીન અને દરિયામાંથી મળતું તેલ આપણી કુલ જરૂરિયાતના માત્ર 15 થી 20 ટકા જ પૂરું પાડે છે. આ જ મોટું કારણ છે કે બાકીના તેલ માટે આપણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર પર નિર્ભર રહેવું પડે છે.

2. નવું તેલ શોધવાનો ખર્ચ અને જૂના કૂવાઓ

એવું જરાય નથી કે ભારતમાં નવા તેલના કૂવા શોધવાના પ્રયાસો નથી થતા. ONGC અને ઓઈલ ઈન્ડિયા જેવી કંપનીઓ સતત મહેનત કરી રહી છે, પરંતુ જમીનમાંથી નવું તેલ શોધવું એ ખૂબ જ ખર્ચાળ અને અનિશ્ચિત પ્રક્રિયા છે. મુંબઈ હાઈ જેવા આપણા જૂના તેલ ક્ષેત્રો હવે તેમની ઉંમર વટાવી રહ્યા છે, એટલે તેમાંથી તેલ કાઢવાનો ખર્ચ વધી ગયો છે અને ઉત્પાદન ધીમે ધીમે ઘટી રહ્યું છે. તેની સરખામણીમાં સાઉદી અરેબિયા કે ઈરાક જેવા દેશોની જમીનમાંથી તેલ કાઢવું ઘણું સરળ અને સસ્તું છે.

3. રિફાઈનરીની ટેકનિકલ જરૂરિયાત

જમીનમાંથી નીકળતું બધું કાચું તેલ એકસરખું નથી હોતું. અમુક તેલ 'સ્વીટ' (ઓછું સલ્ફરવાળું) હોય છે તો અમુક 'સોર' (વધુ સલ્ફરવાળું) હોય છે.

ભારતમાં હવે અત્યાધુનિક રિફાઈનરીઓ છે જે BS-VI સ્ટાન્ડર્ડનું એકદમ શુદ્ધ પેટ્રોલ-ડીઝલ બનાવે છે. આના માટે એક ચોક્કસ પ્રકારના તેલના મિશ્રણની જરૂર પડે છે.

ઘણીવાર આપણું સ્થાનિક તેલ આ હાઈ-ક્વોલિટી ફ્યુઅલ માટે યોગ્ય નથી હોતું. આથી, રિફાઈનરીઓ પોતાની પૂરી ક્ષમતાથી કામ કરી શકે તે માટે અલગ-અલગ ગ્રેડનું તેલ વિદેશથી મંગાવવું પડે છે.

4. સસ્તું તેલ અને દેશનો આર્થિક ફાયદો

વિદેશથી તેલ મંગાવવું એ માત્ર આપણી મજબૂરી જ નથી, ઘણીવાર તેમાં મોટો આર્થિક ફાયદો પણ છુપાયેલો હોય છે.

દાખલા તરીકે, તાજેતરમાં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ વખતે ભારતે રશિયા પાસેથી ભારે ડિસ્કાઉન્ટમાં તેલ ખરીદ્યું હતું.

જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલ આપણા પોતાના ઉત્પાદન ખર્ચ કરતાં સસ્તું મળતું હોય, ત્યારે તે દેશના અર્થતંત્ર માટે ખૂબ ફાયદાકારક સાબિત થાય છે. વળી, ગલ્ફ દેશો સાથે સારા વ્યાપારિક સંબંધો જાળવી રાખવા પણ એટલા જ જરૂરી છે.

5. ભવિષ્યની તૈયારી અને ઈમરજન્સી સ્ટોક

ભારત સરકાર બરાબર જાણે છે કે પૂરેપૂરું આયાત પર નિર્ભર રહેવું જોખમી છે. એટલે જ દેશે 'સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ' (કટોકટી માટેનો તેલનો ભંડાર) બનાવ્યો છે. વિશાખાપટ્ટનમ અને મેંગ્લોર જેવી જગ્યાઓએ જમીનની અંદર વિશાળ ટાંકીઓમાં લાખો બેરલ તેલ સંગ્રહ કરીને રાખવામાં આવ્યું છે, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધ કે સપ્લાય અટકવાની કટોકટી વખતે થઈ શકે.

આ સાથે જ, વિદેશી તેલ પરનો ખર્ચ ઘટાડવા સરકાર ઈલેક્ટ્રિક વાહનો (EV) અને પેટ્રોલમાં ઈથેનોલ બ્લેન્ડિંગ (મિશ્રણ) પર પૂરજોશમાં ભાર આપી રહી છે. જોકે, જ્યાં સુધી આ વૈકલ્પિક ઉર્જાના સ્ત્રોતો પૂરી રીતે વિકસિત નહીં થાય, ત્યાં સુધી વિદેશી તેલની આયાત આપણી જરૂરિયાત બની રહેશે.

આ પણ વાંચો

LPG સિલિન્ડર માટે પડાપડી: ગેસ એજન્સીનો દરવાજો ખુલતા જ લોકો માથા પર બાટલા ઊંચકીને દોડ્યા, વીડિયો વાયરલ