તસવીરોમાં જુઓ ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામ સાથે જોડાયેલી અજાણી વાત
ભારત 15મી ઓગસ્ટે તેની આઝાદીની 75મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે, ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે ધ્યાન તે લોકો તરફ આકર્ષિત થશે જેઓએ આપણને આઝાદી અપાવવાની ચળવળમાં મુખ્ય શિલ્પકાર હતા. વર્તમાન મૂડ અને વર્તમાન રાજનીતિક વયવસ્થા હેઠળ, કોઈ પણ નિશ્ચિત હોય શકે છે ભલે રાષ્ટ્રપતિ મહાત્મા ગાંધીનો ઉલ્લેખ સામાન્ય પવિત્ર સ્વરમાં કરવામાં આવશે, પંરતુ અન્ય ઘણા લોકો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના મહાન આર્કિટેક્ટ તરીકે યાદ કરા઼શે. વર્તમાન ભાજપ સરકારના સત્તામાં આવ્યાના ઘણા સમય પહેલાથી ગાંધીને હાંસિયામાં ધકેલી દેવાનું કામ ચાલી રહ્યું છે, અને “RRR” ની અસાધારણ સફળતા આપણને આપણા જમાનાની ફિલ્મ સંસ્કૃતિ, રાજકીય સંવેદનશીલતા વિશે કંઈક કહે છે. ઘણા ભારતીયો, અને જે રીતે સ્વતંત્રતા સંગ્રામની કથા ફરીથી લખવામાં આવી રહી છે. આ ફિલ્મ એક વિઝ્યુઅલ એક્સ્ટ્રાવેગેન્ઝા છે જે મોટાભાગના "વાસ્તવિક યોદ્ધાઓ" ની રજૂ કરે છે જેમણે ભારતને વસાહતી શાસનના જુવાળમાંથી છોડાવ્યું હતું, અને તે આશ્ચર્યજનક નથી કે ગાંધી કે જવાહરલાલ નેહરુને નાયકોની આકાશગંગામાં સમાવેશ કરવાને લાયક માનવામાં આવે છે. ઘણા અનુમાનિત રીતે, આ ફિલ્મ સુભાષ બોઝ, ભગતસિંહ અને સરદાર પટેલના વારસાને આહ્વાન કરે છે. ફિલ્મના પટકથા લેખક વિજયેન્દ્ર પ્રસાદનું કહેવું છે કે ઈન્સ્ટાગ્રામ, ટ્વિટર અને વોટ્સએપ પરથી કેટલાક મિત્રોની ઓનલાઈન પોસ્ટ્સે તેમને પાંચ વર્ષ પહેલા પ્રશ્ન કર્યો હતો કે શું ગાંધી અને નહેરુએ દેશ માટે કંઈ કર્યું છે કે કેમ, અને તેઓ કહે છે કે તેમણે તેમને નકારવાનું શરૂ કર્યું. રૂઢિચુસ્ત ઐતિહાસિક કથા જે ભારતીય શાળાઓમાં બાળપણમાં શીખવવામાં આવતી હતી. જ્યારે તમે WhatsApp અને Twitter પરથી તમારો ઇતિહાસ શીખો છો, ત્યારે તમને જે મળે છે તે "RRR" છે. આ, અલબત્ત, ફિલ્મોના નિર્માતાઓ ભારતની આદિવાસી સંસ્કૃતિ અથવા જાતિ અને તેના રાજકીય ઇતિહાસના તેમના અર્થઘટનને શું સમજે છે તે પ્રશ્ન છે.
સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન અને તેના તુરંત બાદ શું થઈ રહ્યું હતું, એ સમજવાની એક રીત છે કે તે સમયના કલાકારોએ તેમની સમક્ષ બનતી ઘટનાઓ પર કેવી પ્રતિક્રિયા આપી હતી. કલાના અવલોકનથી જે સ્પષ્ટ થાય છે તે એ છે કે કલાકારો અને પ્રિન્ટ નિર્માતાઓએ ગાંધીમાં સ્વતંત્ર થવાનો પ્રયાસ કરનાર લોકોની આકાંક્ષાઓનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ જોયું હતું. તેઓએ કોઈ પણ ખચકાટ વગર ગાંધીજીને રાજકીય પરીદ્રશ્યના પીઠાસીન દેવતા બનાવી દીધા. અત્યાર સુધીમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં રાષ્ટ્રવાદી છાપાઓ, જેમ કે તેઓને કહેવામાં આવે છે, તેમાં તેમની અને રાજકીય ઘટનાઓ અને રાજકીય રંગભૂમિને દર્શાવવામાં આવી છે જેમાં તેમણે જન્મ આપ્યો - પછી ભલે તે ચંપારણ સત્યાગ્રહ હોય, અસહકાર ચળવળ હોય, નો-ટેક્સ ઝુંબેશ હોય જેમ કે બારડોલી સત્યાગ્રહ, મીઠાનો સત્યાગ્રહ કે ભારત છોડો આંદોલન. આનાથી પણ વધુ અસાધારણ બાબત એ છે કે મુદ્રણકારો અને કલાકારોએ પણ અચકાતાં તેમને અને તે સમયના તમામ રાજકીય દિગ્ગજોમાંથી એકલા, ધર્મોના સ્થાપક અને ભારતીય સંસ્કૃતિના આધ્યાત્મિક વારસાના સાચા વારસદાર તરીકે મૂક્યા. આમ, ઉદાહરણ તરીકે, પી.એસ. રામચંદ્ર રાવ દ્વારા 1947-48માં મદ્રાસથી "ધ સ્પ્લેન્ડર ધેટ ઈઝ ઈન્ડિયા" શીર્ષકથી પ્રકાશિત પોસ્ટરમાં, ગાંધીને "મહાન આત્માઓ" ના પંથમાં રાખવામાં આવ્યા. - વાલ્મીકિ, તિરુવલ્લુવર, બુદ્ધ, મહાવીર, શંકરાચાર્ય, દાર્શનિક રામાનુજ, ગુરુ નાનક, રામકૃષ્ણ, રમણ મહર્ષિ—જેમના વિશે માનવામાં આવે છે કે લોકોના આધ્યાત્મિક જીવનને જીવંત કર્યું. (see fig. 1).
જો કે, ચાલો આપણે કેટલીક વધુ સાધારણ પ્રિન્ટ્સ તરફ વળીએ જે કાનપુરમાં શ્યામ સુંદર લાલ દ્વારા સ્થાપિત વર્કશોપમાંથી બહાર આવ્યા હતા, જેમણે પોતાને "ચિત્ર વેપારી" તરીકે ગણાવ્યા હતા અને ચોકમાં વ્યવસાય સ્થાપ્યો હતો. આ વાતના વિવરણમાં જવું સંભવ નથી કે કાનપુરને રાષ્ટ્રવાદી કળામાં આટલુ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન કેમ મળ્યું, પરંતુ એ યાદ રાખવુ ઉપયોગી છે કે કાનપુર અથવા ક્વાનપુર(Cawnpore), જે અંગ્રેજોને ખબર હતી, તે સ્થળ હતું. 1857-58ના વિદ્રોહ દરમિયાન મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ વિશે. 19મી સદીના અંત સુધીમાં સૈન્ય દ્વારા જરૂરી પુરવઠા માટેના મુખ્ય ઉત્પાદન કેન્દ્ર અને ઉત્પાદન કેન્દ્ર તરીકે, કાનપુર મજૂર સંઘના આયોજન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બન્યું હતું અને તે એક એવું શહેર હતું જ્યાં સામ્યવાદીઓ અને કોંગ્રેસીઓ બંને સત્તા માટે સંઘર્ષ કરતા હતા. અમને ખબર નથી કે આ પ્રિન્ટ્સ કેવી રીતે પ્રસારિત, વિતરણ અથવા ઉપયોગમાં લેવાતી હતી. શું તેઓ હાથથી બીજા હાથમાં ગયા? તેઓ સાર્વજનિક સ્થળોએ દિવાલો પર ક્યાં પેસ્ટ કરે છે અથવા ઘરોમાં ફ્રેમ અને પ્રદર્શિત કરે છે ? અમે એ પણ જાણતા નથી કે દરેક પ્રિન્ટની કેટલી નકલો છપાઈ હતી, અને વર્કશોપનો વ્યવસાય ચાલતો હતો તે લગભગ વીસથી ત્રીસ વર્ષોથી ખરેખર કેટલી ડિઝાઇન ચલણમાં હતી. પરંતુ જે પ્રિન્ટ બચી ગઈ છે,તેના પરથી કંઈક નિષ્કર્ષ કાઢવો સંભવ થઈ જાય છે કે પ્રિન્ટમેકર રાષ્ટ્રવાદી સંઘર્ષને કઈ રીતે જોતા હતા.
સુંદર લાલની વર્કશોપ માટે ખંતપૂર્વક પ્રિન્ટ તૈયાર કરનારા કલાકારોમાંના એક પ્રભુ દયાલ હતા અને આપણે તેમની કલાકૃતિના ત્રણ ઉદાહરણો સુધી મર્યાદિત રહી શકીએ છીએ. “સત્યાગ્રહ યોગ-સાધના” અથવા યોગના અનુશાસન દ્વારા સત્યાગ્રહની સિદ્ધિ નામના એક પ્રિન્ટમાં, ગાંધીને કેન્દ્ર-મંચમાં દર્શાવવામાં આવ્યા છે, મોતીલાલ અને તેમના પુત્ર જવાહરલાલ દ્વારા બંને છેડે ધ્વજવંદન કરવામાં આવ્યું છે. (see fig. 2).
તે કાંટાની પથારી પર ધ્યાનપૂર્વક બેસે છે, કદાચ મૃત્યુ પામેલા ભીષ્મની યાદ અપાવે છે કારણ કે તે તીરના ઢગલા પર સૂઈ રહ્યા હતા અને રાજાની ફરજો અને ધર્મના વિશે અંતિમ ઉપદેશ આપ્યા હતા. કાંટા વગર ગુલાબની પાંખડીઓ નથી, તેમ સંયમ અને શિસ્ત વગર કોઈ સ્વતંત્રતા નથી. પૂર્ણ સ્વરાજ માટેનો પ્રસ્તાવ 1929માં કૉંગ્રેસ દ્વારા લાહોરમાં જવાહરલાલની અધ્યક્ષતામાં વાર્ષિક બેઠકમાં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો, અને આ પૂર્ણ સ્વતંત્રતા અથવા પૂરી આઝાદીની કિરણો છે જે ત્રણેય પર ચમકે છે.
વધુ નોંધપાત્ર હજુ પણ 1930 ની એક પ્રિન્ટ છે જેમાં રામ અને રાવણ વચ્ચેના મહાકાવ્ય યુદ્ધને એક રુપમાં પ્રસ્તુત કરે છે ગાંધી અને અંગ્રેજો વચ્ચે આધુનિક સમયનો સંઘર્ષ, અહિંસા અને હિંસા વચ્ચે, સત્ય અને અસત્યની વચ્ચે. (see fig. 3).
દસ માથાવાળો રાવણ બ્રિટિશ રાજ તરીકે ઓળખાતા મૃત્યુ અને જુલમની હાઇડ્રા-હેડ મશીનરી તરીકે અવતરે છે. આ સંઘર્ષ આપણા સમયની રામાયણમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. આ 'સ્વતંત્રતા માટેના સંઘર્ષ' (‘swarajya ki larai’)માં, ગાંધીના એકમાત્ર શસ્ત્રો કાંતવાની અને ફરતી ચક્ર છે, જોકે રામને હનુમાન દ્વારા મદદ કરવામાં આવી હતી તેવી જ રીતે ગાંધીને નેહરુ દ્વારા મદદ કરવામાં આવી હતી. એ હકીકતમાં કોઈ ભૂલ નથી કે નહેરુને આધુનિક હનુમાન તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે, જેમણે જીવનરક્ષક દવા (sanjivini)ની શોધમાં પર્વતને ઉઠાવી લીધો હતો. બ્રિટિશરો દ્વારા તેમની પોતાની શક્તિના સ્મારક તરીકે બાંધવામાં આવેલી નવી સામ્રાજ્યની રાજધાનીના આર્કિટેક્ચરની તસવીરમાં છાપના એક ખૂણામાં નિરાશ દેખાતા ભારત માતા છે. ગાંધી તેમની ગામઠી ધોતીમાં, ખુલ્લી છાતીમાં, બૂટમાં હુણ દેખાતા બ્રિટિશ અધિકારીથી તદ્દન વિપરીત રજૂ કરે છે જેમના હાથમાં જુલમના શસ્ત્રોનો સમૂહ છે: તોપખાના, પોલીસનો ડંડો, લશ્કરી વિમાન, ખરેખર સમગ્ર શસ્ત્રાગાર સશસ્ત્ર દળો અને નૌકાદળ. દમનકારી અને સત્તા-ઉન્મત્ત બ્રિટિશરો પણ ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 144 ચલાવે છે, જે લોકોના એકત્રીકરણ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે અને વસાહતી રાજ્ય દ્વારા રાષ્ટ્રવાદી પ્રદર્શનોને નિષ્ફળ બનાવવા માટે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો - અને હજુ પણ સ્વતંત્ર ભારતમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
પ્રભુ દયાળ, જોકે, સ્વતંત્રતા ચળવળના વિવિધ તારોની તેમની સમજણમાં વિશ્વવ્યાપી હતા. તે સમયે કેટલાક લોકોના મતથી વિપરીત અને જેઓ અહિંસાની મજાક ઉડાવનારાઓમાં વધુને વધુ લોકપ્રિય થઈ રહ્યા છે અને કલ્પના કરે છે કે ગાંધી એક પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ હતા જેમણે તેમના દેશ સમક્ષ એક વિશ્વ દૃષ્ટિકોણ મૂક્યો હતો જેના માટે તાકતવર રાષ્ટ્ર-રાજ્યને કોઈ માન ન હોઈ શકે, દયાલે એવું ન કર્યું. ભગત સિંહ અથવા સુભાષ બોઝને મહાત્મા સાથે વિરોધી સંબંધ તરીકે જુઓ. તેમની મોટાભાગની કૃતિઓ ગાંધી અને ભગતસિંહ વચ્ચેની પૂરકતા સૂચવે છે, દાખલા તરીકે, “સ્વતંત્ર કી વેદી પર વિરો કા બલિદાન” અથવા “સ્વતંત્રતાની વેદી પર નાયકોનું બલિદાન” (see fig. 4).
અહીં ભગતસિંહ, મોતીલાલ, જવાહરલાલ, ગાંધી અને અસંખ્ય અન્ય ભારતીયો અમર શહીદ 'અમર શાહિદ'ના વડાઓ સાથે ભારત માતા સમક્ષ લાઇનમાં ઉભા છે, જેમણે રાષ્ટ્ર માટે વીરતાપૂર્વક પોતાનો જીવ આપી દીધો છે: અશફાકુલ્લાહ [ખાન], રાજેન્દ્ર લહેરી, રામપ્રસાદ બિસ્મિલ, લાલા લજપત રાય અને જતીન્દ્રનાથ દાસ. પ્રભુ દયાલે "પંજાબના સિંહ"ના બલિદાન પર અથવા ભારતની આઝાદીની શોધમાં શસ્ત્રો ઉપાડનારા ઘણા યુવાનોના બલિદાન પર શંકા નહોતી કરી.
આમાંની મોટાભાગની આર્ટવર્ક માત્ર તાજેતરના વર્ષોમાં જ ઈતિહાસકારો અને અન્ય વિદ્વાનોની આલોચનાત્મક ચકાસણી મેળવવાની શરૂઆત થઈ છે. આ છાપાઓ માત્ર સ્વતંત્રતા ચળવળની વાર્તા જ નથી કહેતા; તેના બદલે, તેઓએ રાષ્ટ્રની ઓળખ બનાવવામાં મદદ કરી. ભારતના ઈતિહાસના આ નિર્ણાયક તબક્કે કઈ પ્રકારની કળા આવું કરશે તે જોવાનું બાકી છે.
લેખક કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, લોસ એન્જલસમાં ઇતિહાસના પ્રોફેસર છે. તેમણે ઓક્ટોબર 2022 માં રોલી બુક્સ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવનાર તેમના પુસ્તક, ઇન્સર્જન્સી એન્ડ ધ આર્ટિસ્ટમાં સ્વતંત્રતા સંગ્રામની કળાની શોધ કરી.
[Disclaimer: The opinions, beliefs, and views expressed by the various authors and forum participants on this website are personal and do not reflect the opinions, beliefs, and views of ABP News Network Pvt Ltd.]
ટ્રેન્ડિંગ સમાચાર
ટોપ સ્ટોરી
