ડિવોર્સી મહિલાને કયાં સંજોગોમાં મળે છે ભરણપોષણની રકમ? દુનિયામાં આ એક એવો દેશ છે,જ્યાં ડિવોર્સ થતાં જ નથી

દુનિયામાં એક એવો દેશ છે જ્યાં પતિ-પત્ની એકબીજાને છૂટાછેડા આપી શકતા નથી કારણ કે તેમના માટે છૂટાછેડાનો કોઈ કાયદો નથી. અહીં ડિવોર્સી હોવું એ અપમાનજનક ગણાય છે.

પ્રતીકાત્મક તસવીર

ભારતમાં, છૂટાછેડા લીધેલી મહિલાને અમુક સંજોગોમાં તેના પતિ પાસેથી ભરણપોષણ ભથ્થું મળે છે.જેથી મહિલા આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર બની શકે. હિંદુ મહિલાઓને CrPCની કલમ 125 હેઠળ તેમના પતિ પાસેથી ભરણપોષણ લેવાનો અધિકાર છે.

હાલમાં જ એક મુસ્લિમ મહિલાએ CrPCની કલમ 125 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરીને તેના પતિ પાસેથી ભરણપોષણ ભથ્થાની માંગણી કરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્ણય અનામત રાખ્યો છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે શું મુસ્લિમ મહિલાના  આ કેસમાં CrPCની કલમ 125 કે પર્સનલ લો લાગુ થશે?

આ કેસને વિગતવાર સમજવા માટે, એ સમજવું અગત્યનું છે કે CrPC ની કલમ 125 હેઠળના નિયમો મુસ્લિમ પર્સનલ લો હેઠળના  નિયમોથી અલગ છે. આવી સ્થિતિમાં, કોઈપણ નિર્ણય લેતા પહેલા, સુપ્રીમ કોર્ટે એ ધ્યાનમાં રાખવું પડશે કે શું છૂટાછેડા લીધેલી મહિલા મુસ્લિમ છે અને શું મુસ્લિમ પર્સનલ લોને જોતાં CrPC હેઠળ તેની ભરણપોષણની માંગ પૂરી કરવી શક્ય છે કે કેમ.

પહેલા સમજો કે આખો મામલો શું છે?

થોડા દિવસો પહેલા તેલંગાણાની એક ફેમિલી કોર્ટે મોહમ્મદ અબ્દુલ સમદને છૂટાછેડા પછી તેની પત્નીને દર મહિને 20,000 રૂપિયાનું એલિમોની ચૂકવવાનું કહ્યું હતું. સમદની પૂર્વ પત્નીએ ભથ્થા માટે CrPC 125 હેઠળ ફેમિલી કોર્ટમાં સમદ વિરુદ્ધ અરજી કરી હતી. મહિલાનો દાવો છે કે તેના પતિએ તેને ટ્રિપલ તલાક આપ્યા છે.

આ પછી સમદે ફેમિલી કોર્ટના નિર્ણય સામે હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી હતી. કોર્ટે અરજદાર સમદને તેની પત્નીને 10,000 રૂપિયાનું વચગાળાનું ભથ્થું આપવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

ત્યારબાદ સમદે હાઈકોર્ટના નિર્ણયને પડકારતા સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો. અરજદારે કહ્યું કે હાઈકોર્ટે એ હકીકતની અવગણના કરી કે 1986નો કાયદો એક વિશેષ કાયદો છે અને તેને CrPCની કલમ 125ની તુલનામાં ગણવામાં આવશે કારણ કે CrPC સામાન્ય કાયદો છે.

હવે સમજો કે કલમ 125 શું છે?

CrPCની કલમ 125 પત્ની, બાળકો અને માતા-પિતાના ભરણપોષણ સંબંધિત  છે. આ વિભાગ કહે છે કે જ્યારે કોઈ મહિલા તેના પતિ પર નિર્ભર હોય ત્યારે તે ભરણપોષણ માટે દાવો કરી શકે છે. આ દાવો ત્યારે જ કરી શકાય જ્યારે તેની પાસે આજીવિકાનું બીજું કોઈ સાધન ન હોય.

ભરણપોષણ પણ બે પ્રકારનું છે. એક - વચગાળાનું ભથ્થું અને બીજું - કાયમી ભથ્થું.

સીઆરપીસીની કલમ 125 મુજબ, સંબંધમાં છૂટાછેડાના કિસ્સામાં, અન્ય પક્ષ એટલે કે પત્ની ફરીથી લગ્ન કરે અથવા મૃત્યુ ન પામે  ત્યાં સુધી કાયમી ભરણપોષણ આપવામાં આવે છે. પરંતુ જો છૂટાછેડાનો કેસ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ હોય તો ત્યાં સુધી વચગાળાનું ભરણપોષણ આપવામાં આવે છે. મતલબ કે જ્યાં સુધી કેસ ચાલે છે ત્યાં સુધી અન્ય પક્ષકારે વચગાળાનું ભરણપોષણ ચૂકવવું પડશે.

સીઆરપીસીની કલમ 125 અને પર્સનલ લો વચ્ચે શું ટકરાવ

પટના હાઈકોર્ટના વકીલ અધીર સિંહે એબીપી સાથે વાત કરતા કહ્યું કે, આ કારણે જ સીઆરપીસીની કલમ 125 અને પર્સનલ લો વચ્ચે સંઘર્ષ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. કારણ કે એલિમી  સંબંધિત તમામ બાબતો નાગરિક કાયદા હેઠળ આવે છે અને અત્યાર સુધી ભારતમાં સિવિલ  બાબતો માટે સમાન કાયદો નથી.

જો તમે સરળ ભાષામાં સમજીએ  તો, ભારતમાં દરેક ધર્મ અથવા સમુદાયના લગ્ન, છૂટાછેડા, દત્તક લેવા અને ભરણપોષણ અંગેના પોતાના કાયદા છે. જ્યારે CrPCની કલમ 125 એ ફોજદારી કાયદો છે. જે દરેક ધર્મ અને સમુદાયના લોકો માટે સમાન છે. તેથી, આ કિસ્સામાં, આવા પ્રશ્નો ઉભા થયા હતા કે શું મુસ્લિમ છૂટાછેડા લીધેલ મહિલા પણ CrPC ની કલમ 125 હેઠળ તેના પતિ પાસેથી ભરણપોષણ મેળવવા માટે હકદાર બની શકે છે.

મહિલાને કઇ પરિસ્થિતિમાં ભરણપોષણની રકમ મળે છે

કઈ પરિસ્થિતિમાં સ્ત્રીને તેના પતિ પાસેથી ભરણપોષણ મળે છે?

વકીલ જી.એ. બગ્ગાએ જણાવ્યું કે પત્ની ચાર પરિસ્થિતિઓમાં પતિ પાસેથી ભરણપોષણ માંગી શકે છે.

પતિ પત્નીને છૂટાછેડા આપે છે

જ્યાં સુધી પત્ની ફરીથી લગ્ન ન કરે

પત્નીએ તેના પતિને છૂટાછેડા આપી દીધા

પત્ની ખુદનું ભરણ પોષણ માટે સક્ષમ ન હોય

મુસ્લિમ મહિલાઓ માટે ભરણપોષણનો કાયદો

બીબીસીના એક અહેવાલમાં આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં, વુમન ઇન મસ્જિદ, તિલ તલાક દો અસ પાર્ટ જેવા પુસ્તકોના લેખક ઝિયા ઉસ સલામ કહે છે, 'મુસ્લિમ પર્સનલ લો ઇદ્દત વિશે વાત કરે છે. કાયદા અનુસાર, તમારી પત્ની જ્યાં સુધી તે ફરીથી લગ્ન ન કરે ત્યાં સુધી તેની પ્રત્યેની તમારી જવાબદારી રહે છે.

ઈસ્લામિક કાયદા અંગે તેમણે કહ્યું કે, ઈસ્લામમાં પૈસા કમાવવાની જવાબદારી પુરૂષની છે, જો સ્ત્રી પૈસા કમાતી હોય તો પણ તેને પતિ પાસેથી પૈસા અને ભથ્થું લેવાનો અધિકાર છે. આ કાયદા હેઠળ સ્ત્રીને તે કમાતા પૈસા પર સંપૂર્ણ અધિકાર છે પરંતુ પુરુષનો તેના પર કોઈ અધિકાર નથી.

ઝિયા ઉસ સલામ વધુમાં કહે છે કે કુરાનમાં એવો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે જો કોઈ પુરુષ તેની પત્નીથી અલગ થઈ ગયો હોય તો પણ તેને યોગ્ય ભથ્થું આપવાની જોગવાઈ હોવી જોઈએ. જો કે તેનું અર્થઘટન અલગ રીતે કરવામાં આવે છે.

આ ઇદ્દત શું છે?

મુસ્લિમ પર્સનલ લો મુજબ, તે સમય છે જે પત્ની તેના પતિના મૃત્યુ અથવા છૂટાછેડા પછી વિતાવે છે. આ સમય ચાર મહિનાનો છે. આ સમયગાળા પછી, જો સ્ત્રી ઈચ્છે, તો તે ફરીથી લગ્ન કરી શકે છે.

ઇસ્લામિક કાયદા અનુસાર, તમને નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં તમારા પતિ પાસેથી ભરણપોષણ મેળવવાનો અધિકાર છે:

છૂટાછેડા માટેનો તમારો ઇદ્દત સમયગાળો સમાપ્ત થઈ ગયો છે

ઇદ્દતના સમયગાળા પછી, જ્યાં સુધી સ્ત્રી ફરીથી લગ્ન ન કરે.

જો મહિલાના પતિનું મૃત્યુ થાય છે, તો આવી સ્થિતિમાં તેને કોઈ ભથ્થું નહીં મળે. જો કે, તેમની પાસે હજુ પણ ભથ્થાના  વિકલ્પો છે. આ એલિમની કોઈપણ સંબંધી પાસેથી લઈ શકાય છે જે તમારી મિલકતનો વારસો મેળવી શકે છે. આમાં તમારા બાળકો અને માતાપિતાનો સમાવેશ થાય છે.

હિંદુ મહિલાઓ માટે ભરણપોષણ અંગેના કાયદા શું છે?

હિન્દુ સમુદાયમાં આવા કિસ્સા હિન્દુ કોડ બિલ હેઠળ આવે છે. હિંદુ મેરેજ એક્ટ 1955 હેઠળ, લગ્ન સંબંધથી અલગ થવા પર એટલે કે છૂટાછેડા પછી, પતિ અથવા પત્ની ભરણપોષણનો દાવો કરી શકે છે.

હિંદુ મેરેજ એક્ટ 1955ની કલમ 24 કહે છે કે જો પતિ કે પત્ની પાસે કમાણીનો કોઈ સ્ત્રોત નથી, તો તેનો ઉપયોગ વચગાળાના ભરણપોષણ માટે દાવો કરવા માટેના આધાર તરીકે થઈ શકે છે.

હિંદુ મેરેજ એક્ટ 1955ની કલમ 25 મુજબ, જો પતિ-પત્નીમાંથી કોઈ એક પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં સક્ષમ ન હોય તો તે કાયમી ભરણપોષણનો દાવો પણ કરી શકે છે. પરંતુ તેમને ભથ્થા તરીકે કેટલી રકમ આપવામાં આવશે. આ ચોક્કસ નથી. ભથ્થાની રકમ કોર્ટના વિવેકબુદ્ધિ પર આધારિત છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે વર્ષ 2020માં ભરણપોષણ ભથ્થું નક્કી ન કરવા અંગે પણ ટિપ્પણી કરી હતી. તે સમયે એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે કોઈપણ કિસ્સામાં ભરણપોષણ ભથ્થું નક્કી કરતા પહેલા, અદાલતોએ ખાતરી કરવી જોઈએ કે ભથ્થું વાજબી છે. ભથ્થું એટલું ઊંચું ન રાખવું જોઈએ કે ભથ્થું આપનાર વ્યક્તિ ગરીબીમાં આવી જાય.

અલગ-અલગ ધર્મોમાં બીજા લગ્ન પર પર્સનલ લો શું છે?

1. હિંદુ - હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ 1955 હેઠળ, જ્યારે પતિ કે પત્ની જીવિત હોય અથવા છૂટાછેડા લીધા વિના હોય ત્યારે બીજી પત્ની સાથે લગ્ન કરવું ગુનો છે. હિંદુ મેરેજ એક્ટ 1955ની કલમ 17 કહે છે કે જો કોઈ પતિ કે પત્ની તેના જીવનસાથી જીવિત હોય અથવા છૂટાછેડા લીધા વિના બીજા લગ્ન કરે તો આવી સ્થિતિમાં તેને સાત વર્ષની જેલ થઈ શકે છે. હિન્દુ મેરેજ એક્ટ શીખ, જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મના લોકોને પણ લાગુ પડે છે.

 

2. મુસ્લિમ - મુસ્લિમોમાં લગ્ન માટે મુસ્લિમ પર્સનલ લો છે. આ ધર્મમાં ચાર લગ્ન એટલે કે નિકાહની છૂટ છે, પરંતુ આ ચાર લગ્ન માત્ર પુરુષો જ કરી શકે છે. પાંચમો નિકાહ ત્યારે જ માન્ય માનવામાં આવે છે જ્યારે ચાર પત્નીઓમાંથી એકના છૂટાછેડા થઈ ગયા હોય અથવા પત્નીઓમાંથી એકનું અવસાન થયું હોય.

 

3. ખ્રિસ્તી - ખ્રિસ્તી ધર્મના લોકોના લગ્ન ક્રિશ્ચિયન મેરેજ એક્ટ 1872 હેઠળ કરવામાં આવે છે. હિન્દુ મેરેજ એક્ટની જેમ આ ધર્મમાં પણ પહેલી પત્ની હોવા છતાં બીજી પત્ની સાથે લગ્ન કરવાની મનાઈ છે. જેઓ ખ્રિસ્તી ધર્મમાં માને છે તેઓ આવું ત્યારે જ કરી શકે છે જ્યારે પહેલી પત્નીનું અવસાન થયું હોય અથવા બંનેના છૂટાછેડા થઈ ગયા હોય.

શું લિવ-ઇન પાર્ટનર પણ ભરણપોષણ ભથ્થા માટે હકદાર છે?

કૌટુંબિક બાબતોના વકીલ પુષ્પા ચૌધરીએ એબીપી સાથે વાત કરતાં જણાવ્યું હતું કે, 'લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં રહેતી મહિલાઓ ઘરેલુ હિંસા કાયદા હેઠળ ભરણપોષણની માગણી સાથે તેમના પાર્ટનર સામે કોર્ટનો સંપર્ક કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં તેને CrPCની કલમ 125 હેઠળ ભરણપોષણ આપી શકાય છે.

કયા દેશોમાં સૌથી વધુ છૂટાછેડા થાય છે, ભારતની સરેરાશ કેટલી છે?

તાજેતરના ગ્લોબલ ઈન્ડેક્સના રિપોર્ટ અનુસાર, સંબંધો જાળવવામાં ભારતને શ્રેષ્ઠ દેશ ગણવામાં આવ્યો છે. વિશ્વમાં સૌથી વધુ છૂટાછેડા લેનારાઓની યાદીમાં પોર્ટુગલનું નામ પ્રથમ આવે છે. એટલે કે પોર્ટુગલ એવો દેશ છે જ્યાં સૌથી વધુ છૂટાછેડાના કેસ નોંધાય છે.

કયા દેશમાં છૂટાછેડાનો કાયદો નથી?

દુનિયામાં એક એવો દેશ છે જ્યાં પતિ-પત્ની એકબીજાને છૂટાછેડા આપી શકતા નથી કારણ કે તેમના માટે છૂટાછેડાનો કોઈ કાયદો નથી.

આ દેશ ફિલિપાઈન્સ છે. દુનિયાનો આ એકમાત્ર દેશ છે જ્યાં છૂટાછેડાની કોઈ જોગવાઈ નથી. અહીં  ડિવોર્સી લેવું એ અપમાનજનક  ગણાય છે. જો કે, ફિલિપાઈન્સમાં, કેટલાક મુસ્લિમ નાગરિકોને ધર્મના આધારે છૂટ આપવામાં આવે છે, પરંતુ બાકીના માટે, આ દેશમાં છૂટાછેડા લેવાનું ગેરકાયદેસર છે.

એવું નથી કે ફિલિપાઈન્સમાં છૂટાછેડાની કોઈ માંગ નથી, પરંતુ 'કેથોલિક' ધાર્મિક પ્રભાવને કારણે તેના પર ક્યારેય કોઈ કાયદો બની શક્યો નથી. થોડા વર્ષો પહેલા ફિલિપાઈન્સની સંસદમાં પણ એક બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તત્કાલિન રાષ્ટ્રપતિ બેનિગ્નો એક્વિનોના કારણે તે પસાર થઈ શક્યું ન હતું.

રાષ્ટ્રપતિ બેનિગ્નો પોતે અપરિણીત છે અને છૂટાછેડાના પણ સખત વિરોધમાં છે. તેણે કહ્યું કે તે નથી ઈચ્છતો કે ફિલિપાઈન્સ અમેરિકાના લાસ વેગાસમાં ફેરવાઈ જાય, જ્યાં લોકો સવારે લગ્ન કરે છે અને બપોરે છૂટાછેડા લઈ લે છે.