Deur Kothar Stupa: મધ્ય પ્રદેશમાં મળ્યો મૌર્યકાલીન સ્તૂપ, જાણો આ સાંચી સ્તૂપથી કેટલો ખાસ?

Deur Kothar Stupa: મધ્ય પ્રદેશના રીવામાં મોજૂદ દેઉર કોઠાર પોતાના જૂના બૌદ્ધ સ્તૂપો માટે ઓળખાય છે. જાણો તેની શોધ, ઉત્ખનનમાં મળેલી વસ્તુઓ અને સાંચી સ્તૂપ સાથે તેની સરખામણી વિશે. ચાલો જાણીએ પૂરી હકીકત.

દેઉર કોઠાર

Source : pexels

Show Quick Read

Key points generated by AI, verified by newsroom

• મધ્ય પ્રદેશનું દેઉર કોઠાર એક પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળ છે.
• આ સ્થળના સ્તૂપો સાંચી કરતા પણ જૂના મનાય છે.
• ઉત્ખનનમાં પ્રાચીન લેખો, સ્તંભો, મઠો અને ૩૩ સ્તૂપો મળ્યા.
• અશોકના કાળમાં બૌદ્ધ ધર્મ, વ્યાપારનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું.

Deur Kothar Stupa: મધ્ય પ્રદેશ પોતાના જૂના બૌદ્ધ સ્થળો માટે પૂરી દુનિયામાં ઓળખાય છે. હવે રાજ્યના વધુ એક જૂના સ્તૂપની ચર્ચા થઈ રહી છે. આ જગ્યા રીવા જિલ્લામાં છે અને તેનું નામ દેઉર કોઠાર છે. દાવો કરવામાં આવે છે કે અહીંનો સ્તૂપ સાંચીના મશહૂર સ્તૂપથી પણ મોટો અને જૂનો હોઈ શકે છે. દેઉર કોઠારમાં ઘણા બૌદ્ધ સ્તૂપ છે. આ જગ્યા વર્ષ 1982માં સામે આવી હતી. માનવામાં આવે છે કે તેને સમ્રાટ અશોકના સમયે એટલે કે ત્રીજી સદી ઈસા પૂર્વેમાં બનાવવામાં આવ્યો હતો.

 

કેવી રીતે મળી આ જગ્યાની જાણકારી?

દેઉર કોઠાર મધ્ય પ્રદેશના રીવા જિલ્લામાં છે. આ પૂરો વિસ્તાર આશરે 3 કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે. માનવામાં આવે છે કે જૂના સમયમાં અહીંથી એક મોટો વ્યાપારિક રસ્તો પસાર થતો હતો, જેને 'દક્ષિણાપથ' કહેવામાં આવતો હતો.

આ જગ્યાની શોધ પુરાતત્વવિદ પી.કે. મિશ્રાએ વર્ષ 1982માં કરી હતી. તે સમયે ડૉ. ફણિ કાંત મિશ્રા ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ એટલે કે ASI ની ભોપાલ ઓફિસમાં કામ કરતા હતા. તેમનું કહેવું હતું કે અહીં મળેલા જૂના લેખો અને થાંભલાઓના ભાગોને જોઈને લાગે છે કે આ સ્તૂપ સાંચીના સ્તૂપથી પણ જૂનો હોઈ શકે છે. આ જગ્યા સારનાથ અને સાંચીની વચ્ચે એક ખાસ જગ્યા પર પણ સ્થિત છે.

ઉત્ખનનમાં શું-શું મળ્યું?

વર્ષ 1999-2000માં અહીં ઉત્ખનન કરવામાં આવ્યું હતું. આ દરમિયાન ઘણા જૂના દરવાજાઓના ભાગ, જૂના લેખ, પથ્થરની પટ્ટીઓ, થાંભલા અને વાસણોના ટુકડા મળ્યા. આ વસ્તુઓને જોઈને નિષ્ણાતોએ માન્યું કે જૂના સમયમાં આ જગ્યા ભરહૂત અને સાંચી જેવી મોટી અને ખાસ જગ્યા રહી હશે. અહીં ચાર મઠ, 33 સ્તૂપ અને 63 ખડકોની નીચે બનેલી જૂની જગ્યાઓ પણ મળી છે. મુખ્ય સ્તૂપની ઊંચાઈ 9 મીટરથી વધુ છે. તે ઈંટોથી બનેલો છે, જ્યારે બાકીના સ્તૂપ પથ્થરોથી બનાવવામાં આવ્યા છે.

અહીં મળેલી ઈંટો પણ ખાસ છે. તેમાં કમળ અને ફૂલો જેવી અલગ-અલગ આકૃતિઓ બનેલી છે. તેનાથી ખબર પડે છે કે તે સમયે બૌદ્ધ કલામાં આવી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. અહીં 30 ફીટ ઊંચો એક મોટો ભાગ પણ મળ્યો છે, જે સ્તૂપની ચારેય તરફ બનેલી રેલિંગનો ભાગ માનવામાં આવે છે.

સાંચી સાથે તેની સરખામણી કેમ થાય છે?

સાંચીનો મહાસ્તૂપ દેશના સૌથી મશહૂર બૌદ્ધ સ્તૂપોમાંથી એક છે. તેનો વ્યાસ આશરે 36.6 મીટર અને ઊંચાઈ આશરે 16.46 મીટર છે. દેઉર કોઠારમાં મળેલો જૂનો સામાન અને પૂરા વિસ્તારને જોઈને નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ જગ્યા પણ પોતાના સમયમાં ખૂબ મોટી અને ખાસ રહી હશે. આ જ કારણે દેઉર કોઠારની સરખામણી સાંચી સાથે કરવામાં આવે છે. તેને સાંચીથી પણ જૂનો કે મોટો હોવાની વાત પણ ઘણી વાર સામે આવી છે. જોકે આ વાતને લઈને હજુ વધુ તપાસની જરૂર છે.

દેઉર કોઠાર કેમ ખાસ?

દેઉર કોઠાર માત્ર જૂના સ્તૂપોની જગ્યા નથી. તે આ વાતની જાણકારી પણ આપે છે કે જૂના સમયમાં મધ્ય પ્રદેશના આ વિસ્તારમાં બૌદ્ધ ધર્મ કેટલો ફેલાયેલો હતો. અહીં મળેલા જૂના બ્રાહ્મી લેખોથી ખબર પડે છે કે સમ્રાટ અશોકના સમયે આ વિસ્તાર બૌદ્ધ ધર્મ અને વ્યાપાર માટે ખૂબ ખાસ રહ્યો હશે. અહીં ખૂબ જૂના ખડકો અને ગુફાઓ પર બનેલા ચિત્રો પણ મળ્યા છે. તેનાથી ખબર પડે છે કે આ જગ્યાનો ઈતિહાસ બૌદ્ધ ધર્મથી પણ પહેલાનો હોઈ શકે છે.

આ જગ્યાને બચાવવાની જરૂર

આટલી જૂની અને ખાસ હોવા છતાં દેઉર કોઠારને હજુ વધુ દેખભાળની જરૂર છે. છેલ્લા ઘણા વર્ષોમાં અહીં મોટા પાયે કામ નથી થઈ શક્યું. તેના કારણે અહીં મોજૂદ કેટલાક જૂના ભાગોને નુકસાન પહોંચવાનું જોખમ છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આ જગ્યાની સાચી રીતે દેખભાળ કરવામાં આવે અને આગળ પણ ઉત્ખનન કરવામાં આવે, તો ભારતના જૂના બૌદ્ધ ઈતિહાસ વિશે વધુ જાણકારી મળી શકે છે. તેનાથી મધ્ય પ્રદેશમાં ફરવા આવતા લોકો માટે પણ આ જગ્યા એક ખાસ પ્રવાસન સ્થળ બની શકે છે.

આ પણ વાંચો

પંજાબના પૂર્વ નાયબ મુખ્યામંત્રી સુખબીર સિંહ બાદલ પર નિહંગે કૃપાણથી કર્યો હુમલો

Weather Update: ગુજરાત સહિત દેશના 15 રાજ્યોમાં કાલે ધોધમાર વરસાદ તૂટી પડશે, હવામાન લેટેસ્ટ અપડેટ