શું ભારતમાં હિન્દુ વધુ બાળકો પેદા કરે છે કે મુસ્લિમ? નવનીત રાણાના દાવા વચ્ચે જાણો હકીકત
NFHS ડેટા: રાજકીય આરોપો વિરુદ્ધ વાસ્તવિક આંકડા. હિન્દુ vs મુસ્લિમ: પ્રજનન દરમાં ઘટી રહેલો તફાવત.
Hindus vs Muslims population: ભારતીય રાજકારણમાં વસ્તી વધારાનો મુદ્દો અવારનવાર ચર્ચામાં રહે છે. તાજેતરમાં ભાજપ નેતા નવનીત રાણાના વિવાદાસ્પદ નિવેદન બાદ ફરી એકવાર હિન્દુ અને મુસ્લિમ વસ્તીના આંકડાઓ ચર્ચાના એરણે છે. જોકે, રાજકીય દાવાઓથી વિપરીત ભારત સરકારનો નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે (NFHS) એક અલગ જ ચિત્ર રજૂ કરે છે. ચાલો ડેટાના આધારે સમજીએ કે વાસ્તવિકતા શું છે.
ભારતમાં ચૂંટણી ટાણે અથવા રાજકીય સભાઓમાં વસ્તી અને ધર્મનો મુદ્દો અવારનવાર ઉછળતો રહે છે. તાજેતરમાં ભાજપના નેતા નવનીત રાણાએ એક સભામાં નિવેદન આપ્યું હતું કે "દેશને બચાવવા માટે હિન્દુઓએ ઓછામાં ઓછા 4 બાળકો પેદા કરવા જોઈએ." તેમણે આડકતરી રીતે લઘુમતી સમુદાય પર નિશાન સાધતા એમ પણ કહ્યું હતું કે અમુક લોકો વધુ બાળકો પેદા કરીને ભારતને પાકિસ્તાન બનાવવાનું કાવતરું ઘડી રહ્યા છે. તેમના આ નિવેદને દેશભરમાં મોટો વિવાદ સર્જ્યો છે. વિપક્ષોએ આને કોમી ઉશ્કેરણી ગણાવી છે. પરંતુ, ભાવનાત્મક મુદ્દાઓથી દૂર રહીને આપણે સરકારી આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો સત્ય કંઈક અલગ જ છે.
સરકારી ડેટા અને વાસ્તવિકતા
રાજકીય નિવેદનબાજીને બાજુ પર મૂકીએ તો, ભારતમાં વસ્તી અને પ્રજનન દર (Fertility Rate) માપવા માટેનો સૌથી આધારભૂત સ્ત્રોત કેન્દ્ર સરકારના સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલય હેઠળ આવતો 'રાષ્ટ્રીય કુટુંબ આરોગ્ય સર્વે' (NFHS) છે. આ સંસ્થા દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડાઓ રાજકીય દાવાઓ કરતા તદ્દન અલગ કહાની કહે છે.
NFHS-6 અને ઘટતો જતો જન્મ દર
તાજેતરમાં હાથ ધરાયેલા NFHS-6 (2023-24) ના ઉપલબ્ધ ડેટા મુજબ, ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (Total Fertility Rate) સતત ઘટી રહ્યો છે. ભારત હવે 'રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ' થી પણ નીચે આવી ગયું છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, સરેરાશ ભારતીય મહિલા હવે 2 કરતા પણ ઓછા બાળકોને જન્મ આપી રહી છે. જોકે, NFHS-6 ના અત્યાર સુધીના રિપોર્ટમાં ધર્મ આધારિત વર્ગીકરણ જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી, તેથી વર્તમાન સમયના ચોક્કસ ધાર્મિક આંકડાઓ પર સત્તાવાર દાવો કરવો મુશ્કેલ છે.
NFHS-5 મુજબ શું હતી સ્થિતિ?
ધર્મ આધારિત પ્રજનન દરનું છેલ્લું સત્તાવાર ચિત્ર NFHS-5 (2019-21) માં સ્પષ્ટ થયું હતું. તે રિપોર્ટ અનુસાર:
મુસ્લિમ મહિલાઓનો કુલ પ્રજનન દર આશરે 2.36 હતો.
હિન્દુ મહિલાઓનો કુલ પ્રજનન દર આશરે 1.94 હતો.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે તે સમયે મુસ્લિમ સમુદાયનો જન્મ દર હિન્દુઓ કરતા થોડો વધારે ચોક્કસ હતો, પરંતુ તે તફાવત એટલો મોટો નહોતો જેટલો રાજકીય મંચ પરથી રજૂ કરવામાં આવે છે.
શિક્ષણ અને જાગૃતિથી ઘટી રહેલો તફાવત
વસ્તી વિષયક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સૌથી મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે બંને સમુદાયોમાં પ્રજનન દર ઝડપથી ઘટી રહ્યો છે. શિક્ષણનું વધતું પ્રમાણ, શહેરીકરણ, મહિલા સશક્તિકરણ, આરોગ્ય સુવિધાઓ અને કુટુંબ નિયોજનના સાધનોની ઉપલબ્ધતાને કારણે હિન્દુ અને મુસ્લિમ બંનેમાં બાળકોની સંખ્યા ઘટી છે. ઘણા રાજ્યોમાં તો મુસ્લિમ સમુદાયનો પ્રજનન દર પણ હવે સ્થિરતા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. તેથી, વસ્તી વિસ્ફોટનો ભય કોઈ એક ચોક્કસ ધર્મ સાથે જોડવો તે તથ્યોથી વેગળું છે.
ટોપ સ્ટોરી
ટ્રેન્ડિંગ સમાચાર
