BLOG: 1946નો ભારતીય નૌસેના બળવો: ક્રાંતિકારી હડતાલ, બ્રિટન ધરાશાયી

ફાઈલ તસવીર

નવેમ્બર 1945માં આઝાદ હિંદ ફૌજ (INA)ના અધિકારીઓ અને સૈનિકો પર ચાલી રહેલી રાજકીય અજમાયશની છાયા હેઠળ 18 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ ભારતીય નૌસેના બળવો (RIN) લાંબા સમય સુધી આવરી લેવામાં આવ્યો હતો. આ કિસ્સાએ સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. ચોક્કસ તેનું કારણ હતું 'નેતાજી' સુભાષચંદ્ર બોઝનું કરિશ્માઈ વ્યક્તિત્વ, જેમની બહાદુરીની ત્યારે આખા દેશમાં ચર્ચા થઈ હતી અને તેમને દેશના કરોડો સ્ત્રી-પુરુષોનો પ્રેમ મળી રહ્યો હતો. 1939માં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ પદ માટે ગાંધીની ઈચ્છા વિરુદ્ધ બીજી વખત લડતા બોઝ થોડા અઠવાડિયામાં સમજી ગયા કે સમગ્ર કોંગ્રેસ તંત્ર મહાત્માની પાછળ છે.

1941માં બ્રિટિશ નજરકેદને અવગણીને, બોઝ બહાદુરીપૂર્વક કલકત્તામાંથી ભાગી ગયા અને અફઘાનિસ્તાન થઈને જર્મની પહોંચ્યા, જ્યાં તેઓ હિટલરને મળવામાં સફળ રહ્યા. જો કે આ બધું ખૂબ જ નાટકીય હતું, પરંતુ 1943માં આઝાદ હિંદ ફૌજ (INA)ની કમાન સંભાળી ત્યારે તેનાથી પણ વધુ ચર્ચા થઈ. તે જ વર્ષે ઓક્ટોબરમાં, સ્વતંત્ર ભારતની પ્રાંતીય સરકારની રચના કરવામાં આવી. INA લશ્કરી કાર્યવાહી કરતી વખતે મેદાનમાં પ્રવેશ્યું અને ઇમ્ફાલ, કોહિમા અને બર્માની લડાઇઓ લડી પરંતુ યુદ્ધ સમાપ્ત થાય તે પહેલાં INAનું અસ્તિત્વ બંધ થઇ ગયું.

 યુદ્ધના અંત પછી બ્રિટનનો વિજય થયો હતો અને બોઝ દુશ્મનના પક્ષે લડતા હોવાથી તેમનું પોતાનું તાત્કાલિક અસ્તિત્વ અનિશ્ચિત બની ગયું હતું, પરંતુ કાયદાએ બોઝ માટે કંઈક બીજું નક્કી કર્યું હતું. તેમના મૃત્યુના સમાચાર સપ્ટેમ્બર 1945 માં તાઈવાન નજીક એક હવાઈ દુર્ઘટનામાં આવ્યા હતા.ભારતમાં ઘણા લોકોએ તેમના મૃત્યુના સમાચાર પર વિશ્વાસ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને કેટલાક હજુ પણ તેને સાચા માનતા નથી. 'નેતાજી' કહેવાતા રાષ્ટ્રના મહાનાયક માટે આવું મૃત્યુ ખૂબ જ વિચિત્ર અને અકલ્પ્ય લાગ્યું.

દેશ સુભાષ બોઝના મૃત્યુના સમાચારથી હતાશામાં ડૂબી રહ્યો હતો કે બ્રિટને INAના અધિકારીઓ સામે રાજદ્રોહ, હત્યા અને અંગ્રેજ સમ્રાટ સામે ગેરકાયદેસર યુદ્ધ ચલાવવાના કેસમાં કાયદેસરની કાર્યવાહી શરૂ કરી. તે સરળતાથી સમજી શકાય છે કે શું ભારતીય નૌકાદળનો બળવો લગભગ અંધકારમાં છુપાયેલો હતો, પરંતુ આશ્ચર્યજનક રીતે, INA ની વાર્તા વધુ કે ઓછી ભારતીય નૌકાદળ (RIN) સ્ટ્રાઇક માટે પ્રેરણા બની હતી. ભારતના અગ્રણી ઈતિહાસકારોમાંના એક સુમિત કુમારે લખ્યું છે તેમ, તેમાં થોડી શંકા હોઈ શકે છે કે 'જો કે તે મોટાભાગે ભૂલી ગઈ છે, તે આપણા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના પ્રકરણોની સૌથી શૌર્યગાથાઓમાંની એક છે.' બળવાખોરોએ પોતે જે સિદ્ધિ હાંસલ કરી હતી તેના સ્તરને ઓછો આંક્યો હતો. આ હડતાલ આપણા રાષ્ટ્રના જીવનકાળની એક ઐતિહાસિક ઘટના હતી. પહેલીવાર એ જ હેતુસર આપણા સરકારી નોકરો અને સામાન્ય માણસોનું લોહી રસ્તા પર વહાવવામાં આવ્યું. અમે નોકરી કરતા લોકો આ ક્યારેય ભૂલી શકતા નથી. અમે જાણીએ છીએ કે તમે અમારા ભાઈઓ અને બહેનો પણ આ વાત ભૂલશો નહીં. અમારા મહાન પુરુષો માટે મહિમા! ભારત જીંદગી રહે!'

નોંધાયેલા ખલાસીઓ (જેને નૌકાદળની ભાષામાં 'રેટિંગ' કહેવાય છે) તેમની પાસે ફરિયાદોનો ભંડાર હતો. તેઓને સારા પગાર, સારા ભોજન અને પ્રમોશન સાથે દેશની રક્ષા કરવા માટે ગણવેશવાળી નોકરીની વાતો સહિત ખોટા વચનો સાથે ભરતી કરવામાં આવી હતી. જો કે, બદલામાં તેઓને વાસી ખોરાક, ખરાબ કામ કરવાની સ્થિતિ, અંગ્રેજ અધિકારીઓની ઉદાસીનતા અને એવા જાતિવાદી અપમાન મળ્યા જે તેમણે માથું નમાવ્યા વિના સાંભળવું પડ્યું. સામાન્ય રીતે, પરંપરાગત વિચારસરણી એ છે કે નીચલા સ્તરે કામ કરતા લોકો તેમના પોતાના હિત વિશે વિચારી શકતા નથી અને એ પણ કે તેઓ તેમના નાના વિશ્વની બહારની દુનિયાને જોઈ શકતા નથી.

આ હોવા છતાં, બળવાખોરોની રેટિંગ અને માંગણીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે રચાયેલી નેવલ સેન્ટ્રલ સ્ટ્રાઈક કમિટીએ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું કે તેમને અન્ય ચિંતાઓ છે. યુદ્ધના અંતનો અર્થ એ હતો કે ખલાસીઓ નાગરિક જીવનમાં પાછા ફરશે, જ્યાં પરત ફર્યા પછી રોજગારની સંભાવનાઓ ઓછી હતી. વધુમાં, રેટિંગ્સે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો કે તેઓ ઇન્ડોનેશિયામાં સ્થાયી થશે, જ્યાંથી ડચ સ્થાનિક રાજકીય મહત્વાકાંક્ષાઓને કચડીને, જાપાનીઓને હાંકી કાઢ્યા પછી તેને વસાહત બનાવવાનું નક્કી કરે છે. આ બધી બાબતો ઉપરાંત એક ક્રૂર હકીકત એ પણ હતી કે ભારતીય અને અંગ્રેજ નાવિકોની સારવારમાં જમીન-આસમાનનો તફાવત હતો.

18 ફેબ્રુઆરીના રોજ, HMIS તલવાર, જ્યાં સિગ્નલ પ્રશિક્ષણ કેન્દ્ર હતું ત્યાં રેટિંગ્સ હડતાલ પર ગયા. એવું કહી શકાય કે તેની જમીન છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી તૈયાર થઈ રહી હતી. HMIS તલવારના કમાન્ડિંગ ઓફિસર રેટિંગ સાથે ગેરવર્તન કરવા અને વંશીય અપશબ્દોનો ઉપયોગ કરવા માટે કુખ્યાત હતા. તે સામાન્ય રીતે તેમને કુલીઓ અને જંગલી લોકોના બાળકો તરીકે અશ્લીલ અપશબ્દોથી સંબોધતા હતા. 1 ડિસેમ્બર, 1945ના રોજ, એચએમઆઈએસ તલવાર અને અન્ય નૌકાદળના જહાજો અને દરિયા કિનારે આવેલી કેટલીક કચેરીઓ સહિત શહેરના પ્રતિષ્ઠિત લોકોને બતાવવા માટે એક કાર્યક્રમ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો હતો. તે દિવસે સવારે અંગ્રેજ અધિકારીઓએ પરેડ ગ્રાઉન્ડ પર 'ભારત છોડો', 'ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ' અને 'વસાહતીવાદ મુર્દાબાદ' જેવા સૂત્રો લખેલા જોયા. પાછળથી તપાસમાં પુષ્ટિ મળી કે તે વરિષ્ઠ ટેલિગ્રાફિસ્ટ બલી ચંદ દત્તનું કામ હતું, જેઓ નૌકાદળમાં પાંચ વર્ષથી સેવા આપતા હતા.

આ નૌકા બળવા માટેનું ચોક્કસ વર્ણન અને કારણો તેમના સંસ્મરણોમાં જોવા મળે છે. પ્રમોદ કુમાર, જેમનું આરઆઈએન બળવા પરનું પુસ્તક આ નિબંધ લખતી વખતે બહાર આવ્યું છે, તેમણે આ સંદર્ભમાં ઘણી મૂલ્યવાન અને ઓછી જાણીતી હકીકતોનું વિગતવાર દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે. જે દર્શાવે છે કે આ વિદ્રોહ ભલે ગમે તેટલો સ્વયંભૂ હોય, પણ તેમાં ભાગ લેનારા બળવાખોરો કોઈને કોઈ રીતે ભાગ લઈ રહ્યા હતા, જાણે તે કોઈ ક્રાંતિ હોય. આ ઘટના પરથી સમજો કે તત્કાલીન યુવા પત્રકાર કુસુમ નાયરે, જેમણે ભારતીય કૃષિ પર ક્લાસિક્સ લખ્યા જેમણે બ્લોસમ્સ ઇન ધ ડસ્ટ એન્ડ ઇન ડિફેન્સ ઑફ ધ ઇરેશનલ પીઝન્ટ, લખ્યું હતું કે 17 ફેબ્રુઆરીની સાંજે, કઠોળમાં કાંકરા ભેળવવામાં આવ્યા હતા, જે ઉભા થયા હતા. રેટિંગ્સ. આપવાના હતા. આ ખોરાક ખાવું કોઈના માટે શક્ય નહોતું અને બળવાના દિવસે પણ ઓછું એવું જ બન્યું હતું.

આ અસંતોષ કેટલી ઝડપથી ફેલાય છે, તે પણ ખૂબ જ ઝડપથી સ્પષ્ટ થઈ ગયું. હડતાલ તરીકે ત્રણ દિવસથી પણ ઓછા સમયમાં બળવો તેની ચરમસીમાએ પહોંચ્યો હતો, જેમાં 75 થી વધુ જહાજો, દરિયાકાંઠે લગભગ 20 નેવલ બેઝ હતા અને 26 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના વીસ હજારથી વધુ યુવાનો તેમાં જોડાયા હતા. અંગ્રેજો આનો સંપૂર્ણ બળ સાથે જવાબ આપવા માંગતા હતા અને ખાસ કરીને કારણ કે, ભારતના તત્કાલિન વાઈસરોય ફિલ્ડ માર્શલ માવેલે વડા પ્રધાન ક્લેમેન્ટ એટલીને એક ટેલિગ્રામમાં લખ્યું હતું, 'રોયલ એરફોર્સનું ઉદાહરણ જોઈએ, જે સ્પષ્ટપણે બહાર આવ્યું હતું. આવા સંજોગોમાં, વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં, તેમની પાસે કેટલીક જવાબદારી છે.  સત્તામાં એલાર્મ બેલ એ હકીકત દ્વારા પણ વગાડવામાં આવે છે કે, આશ્ચર્યજનક રીતે, એડમિરલ જ્હોન હેનરી ગોડફ્રેએ કહ્યું કે તેઓ નૌકાદળનો નાશ થતો જોવા માટે સંમત છે, પરંતુ તેઓ આવા રાજદ્રોહને સહન કરશે નહીં. હડતાળ પર ઉતરેલા રેટિંગને બોમ્બેના નાગરિકો અને સાથી કામદારોનો ટેકો જે ઓછો આંકી શકાય તેમ નથી. નેવલ સેન્ટર સ્ટ્રાઈક કમિટીના આહવાનથી શહેરભરમાં આ તમામ લોકો પૂરા ઉત્સાહ સાથે હડતાલમાં જોડાયા હતા.

જો કે તે સમયના બે મુખ્ય રાજકીય પક્ષો, કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગએ તેમની દૂરંદેશી દર્શાવી ન હતી, પરંતુ હડતાળને તેમનો ટેકો આપ્યો ન હતો, જ્યારે સામાન્ય માણસ અણધારી રીતે અહીં ખુલ્લેઆમ તેમના ભાઈચારાનું પ્રદર્શન કરી રહ્યો હતો. ઘણા રેટિંગ્સ ભૂખ હડતાલ પર હતા, જ્યારે અન્ય બ્રિટિશ દળો દ્વારા ઘેરાયેલા હતા, ખોરાકની ઍક્સેસને અવરોધિત કરી હતી. તે સમયના અખબારોમાં જોવા મળે છે અને લોકોના નિવેદનો પણ જોવા મળે છે, લોકો જાતે જ રેટિંગમાં ખાદ્યપદાર્થો પહોંચાડી રહ્યા હતા અને દુકાનદારો તેમને એમ કહીને આવકારતા હતા કે તેઓ જે જોઈએ તે લઈ લે છે અને બદલામાં તેમને કોઈ કિંમત નથી જોઈતી. દરમિયાન, આ હડતાલ દેશના તમામ નૌકાદળના થાણાઓમાં ફેલાઈ ગઈ અને કરાચીમાં બ્રિટિશ બંદૂક યુદ્ધ પછી, HMIS ભારત પર કબજો કરી શક્યું. 23 ફેબ્રુઆરીના રોજ મુંબઈના અખબારો પર પોસ્ટ કરવામાં આવેલી હેડલાઈન્સ તે સમયની પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે શહેર વસાહતી નિયંત્રણમાંથી બહાર થઈ ગયું હતું. હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સે લખ્યું, 'બોમ્બે ઇન રિવોલ્ટઃ સિટી એ બેટલફિલ્ડ'. મુંબઈથી પ્રકાશિત, ડૉનનું મથાળું હતું, 'નાઈટમેર ગ્રિપ્સ બોમ્બે'. જ્યારે ધ સ્ટેટ્સમેને મથાળું કર્યું, 'રોયટર્સ મશીન-ગન્ડ ઇન બોમ્બે.'

આ સમગ્ર સંઘર્ષમાં લગભગ 400 લોકો માર્યા ગયા હતા. આ બધા પછી આખરે 23મી ફેબ્રુઆરીએ અચાનક હડતાળનો અંત આવ્યો. હડતાલ સમિતિને એ હકીકત સાથે આત્મસમર્પણ કરવાની ફરજ પડી હોવાનું કહેવાય છે કે અરુણા અસફ અલી સિવાય, કોઈ પણ રાજકારણી હડતાળની બાજુમાં નથી. કોઈ વ્યક્તિ તાર્કિક રીતે અપેક્ષા રાખી શકે છે કે ગાંધી હિંસા સામે તેમના સિદ્ધાંતો સાથે ઊભા હતા, પરંતુ રેટિંગ્સને તેમના હથિયારો નીચે મૂકવા માટે સમજાવ્યા. જો કે, આ સ્થિતિમાં તે કેટલું અસરકારક છે તે વિશે ચોક્કસ કંઈ કહી શકાય નહીં. આ હોવા છતાં, આ નૌકા વિદ્રોહના ઇતિહાસમાં ઘણી રાજકીય વ્યક્તિઓની ભૂમિકા તપાસ હેઠળ છે, જેની ટીકા પણ થઈ શકે છે. એવું કહેવાય છે કે નહેરુ ખલાસીઓને તેમની પાસે જઈને પોતાનું સમર્થન આપવા માંગતા હતા, પરંતુ સામાન્ય માન્યતા એવી છે કે કોંગ્રેસ દ્વારા હડતાલ સમિતિના સભ્યો સાથે વાત કરવાની જવાબદારી પટેલને આપવામાં આવી હતી. તેને ઉતાવળમાં કોઈ પગલું ન ભરવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. પટેલે રેટિંગ્સને ખાતરી આપી હતી કે તેમની ફરિયાદો પર ધ્યાન આપવામાં આવશે અને જો તેઓ આત્મસમર્પણ કરશે તો તેમને સજા કરવામાં આવશે નહીં તે પછી રેટિંગ્સે તેમની હડતાલ બંધ કરી દીધી.

જેમ જેમ કપૂરે તેમના પુસ્તક 1946 ધ લાસ્ટ વોર ઓફ ઈન્ડિપેન્ડન્સઃ રોયલ ઈન્ડિયન નેવી મ્યુટિનીમાં વિસ્તૃત વર્ણન કર્યું છે તેમ, રેટિંગમાં ઘટાડો એ આપણા ભારતીય રાષ્ટ્રવાદના ઈતિહાસ અને રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વની નિષ્ફળતાનું દુ:ખદ પ્રકરણ છે. ખલાસીઓને કેદ કરવામાં આવ્યા, કેમ્પમાં રાખવામાં આવ્યા, તેમની બાકી રકમ ચૂકવ્યા વિના તેમની નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યા અને પછી ગામડાઓમાં મોકલવામાં આવ્યા.  ઈતિહાસએ પણ તેમને અદ્રશ્ય કરી દીધા છે. અહીં 'નિષ્ફળતા' શબ્દ એ પથ્થરની કઠોર વાસ્તવિકતાનું વર્ણન કરવા માટે અપૂરતો છે જેણે પટેલ, આઝાદ, નેહરુ અને ઝીણાને અંગ્રેજોને રેટિંગ્સ ફેંકવાની પ્રેરણા આપી હતી. જેઓ કોંગ્રેસને માત્ર સત્તા ખાતર એક સંગઠન તરીકે જુએ છે તેમના દૃષ્ટિકોણથી આ ચોક્કસપણે તાર્કિક સમજૂતી છે. તે સમયે દેશનો વારસો હાથમાં આવવાનો હતો, જેનો એક ભાગ કોંગ્રેસ અને બીજો મુસ્લિમ લીગ પાસે જવાનો હતો, અને આવી સ્થિતિમાં દેશના સશસ્ત્ર દળોમાં બળવો થયો, જે. ક્ષિતિજ પર ઉભરી રહ્યું હતું, સહન કરી શકાતું ન હતું. રેટિંગ્સના શરણાગતિના નિર્ણય પરના તેમના પગલાના બચાવમાં પટેલની ચુસ્ત વ્યવહારિકતા અને નિશ્ચય, જેની આજે રાજકારણીઓ પ્રશંસા કરે છે, તેમણે લખ્યું: "સેનામાં શિસ્ત સાથે કોઈ ચેડા ન થવો જોઈએ... અમે સ્વતંત્ર ભારતમાં." આર્મી પણ હશે. જરૂરી.

1946માં રોયલ ઈન્ડિયન નેવલ વિપ્લવને લગતા ઘણા વધુ રસપ્રદ પ્રશ્નો ઉભા થાય છે, જે અહીં ઉઠાવી શકાય તેમ નથી, પરંતુ નિષ્કર્ષમાં, થોડા વધુ ચિંતન માટે વાચકો સમક્ષ બે મુદ્દાઓ રાખી શકાય છે. સૌ પ્રથમ, રેટિંગ્સને સંપૂર્ણ સમર્થન આપવાનો શ્રેય ફક્ત ડાબેરીઓને જાય છે, પરંતુ આપણે એ પણ યાદ રાખવું જોઈએ કે તેઓએ ભારત છોડો ચળવળને સમર્થન ન આપીને જમીન ગુમાવી દીધી, પરંતુ તેઓએ હજુ પણ આશા છોડી નથી. ઘણી રીતે ભારતીય ડાબેરીઓ વિશે એક રસપ્રદ તથ્ય એ છે કે તેની વિવિધ જાતો છે અને ઘણા ડાબેરીઓ બંધારણીય માળખામાં સમાધાનના માર્ગો શોધી રહ્યા છે. કેટલાક બળવાને સામ્યવાદી સમર્થનને હજુ પણ શંકાસ્પદ માને છે, અને તેની ગંભીર વિચારણાની અપેક્ષા રાખે છે, કારણ કે ઘણા સામ્યવાદી રાષ્ટ્રોમાં સૈન્યમાં બળવોના અવાજોને નિર્દયતાથી દબાવવામાં આવ્યા છે.

બીજું, જેના પર દરેક વિવેચકો અને રેટિંગ્સે પોતે જ સ્પષ્ટપણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ બળવામાં હિંદુ-મુસ્લિમ એક સમાન ધ્યેય માટે સાથે-સાથે લડ્યા હતા અને એકબીજા પ્રત્યેની ભાઈચારાની લાગણીઓ ખુલ્લેઆમ વ્યક્ત કરી હતી. જો ખરેખર આવું હતું, તો ભારતમાં કેટલાક લોકો દેશને હિંદુ રાષ્ટ્ર બનવાના માર્ગ પર ધકેલવા, ધાર્મિક રીતે વિભાજન કરવાની તેની ક્ષમતાની ઉજવણી કરવા માટે અન્ય કારણો પણ છે. આ બળવાથી બ્રિટિશ રાજના અંત તરફની પ્રગતિને વેગવંતો બનાવનારાઓ સિવાય, દરેક માટે આ બળવામાં કંઈક ને કંઈક છે, પરંતુ તે અફસોસની વાત છે કે વિદ્રોહનો આ પ્રકરણ આપણા લાંબા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની છેલ્લી પંક્તિઓ હતી. ઇતિહાસમાં લગભગ છુપાયેલ છે.

વિનય લાલ યુસીએલએમાં ઈતિહાસના પ્રોફેસર છે. તેઓ લેખક, બ્લોગર અને સાહિત્ય વિવેચક પણ છે.

(નોંધ- ઉપર આપેલા મંતવ્યો અને આંકડાઓ લેખકના અંગત મંતવ્યો છે. એબીપી ન્યૂઝ ગ્રૂપ તેની સાથે સહમત હોય તે જરૂરી નથી. આ લેખને  લગતા તમામ દાવાઓ કે વાંધાઓ માટે એકલા લેખક જવાબદાર છે.)