BLOG: ટેરેન્સ મેક્સ્વીનીની ભૂખ હડતાળ અને આયરિશ – ભારત સંબંધ
ભારતમાં આજે કોઈને ટેરેન્સ મેકસ્વીનીનું નામ યાદ નથી, પરંતુ એક સમયે તે વિશ્વના દંતકથા જેવો હતો. ભારત સુધી તેમના નામનો પડઘો પાડવામાં આવ્યો હતો અને આદર આપવામાં આવ્યો હતો. ભારતમાં જ્યારે હિન્દુસ્તાન સોશિયાલિસ્ટ રિપબ્લિકન પાર્ટીના અગ્રણી સભ્ય અને ભગત સિંહના વિશેષ સહયોગી જતીન દાસે સપ્ટેમ્બર 1929માં લાંબી ભૂખ હડતાળ બાદ દમ તોડી દીધો હતો, ત્યારે તેમને 'ભારતના ટેરેન્સ મેકસ્વિની' કહેવામાં આવ્યા હતા. ટેરેન્સ મેકસ્વીનીનું 25 ઓક્ટોબર, 1920ના રોજ અવસાન થયું હતું.
ટેરેન્સ મેકસ્વીનીનું 25 ઓક્ટોબર, 1920માં અવસાન થયું હતું. સામાન્ય કલ્પનામાં આયર્લેન્ડ કવિતા, રાજકીય બળવાખોરો અને હરિયાળીની ભૂમિ છે. આ બધું સાચું હોઈ શકે છે. મેકસ્વીની ચોક્કસપણે કવિ, નાટ્યકાર, પત્રિકાકાર અને રાજકીય ક્રાંતિકારી હતા, જેમણે આયર્લેન્ડના સ્વતંત્રતા યુદ્ધ દરમિયાન દક્ષિણ પશ્ચિમ આયર્લૅન્ડમાં કોર્કના લોર્ડ મેયર તરીકે ચૂંટાયા હતા.
ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીઓએ આયર્લેન્ડમાં બનેલી ઘટનાઓને નજીકથી અનુસરી હતી, કારણ કે બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન ભારતના ક્રૂરતામાં આયર્લેન્ડના નિષ્કર્ષણના લોકોએ ભલે આઉટસાઈઝ્ડ ભૂમિકા ભજવી હોય, પરંતુ આયર્લેન્ડના લોકો પોતે અંગ્રેજો દ્વારા અમાનવીય બન્યા હતા અને એક બહાદુરીપૂર્ણ સંસ્થાનવાદ વિરોધી પ્રતિકાર કર્યો હતો.
ભારતમાં આ પ્રકારના પ્રતિકારને દબાવવા માટે આયર્લેન્ડના આહ્વાન કરવામાં આવ્યા હતા. જલિયાવાલા બાગ હત્યાકાંડના ગુનેગાર રેજિનાલ્ડ ડાયરને માત્ર યાદ કરવાનું છે, જેનો જન્મ મુરી (હવે પાકિસ્તાનમાં) થયો હોવા છતાં કાઉન્ટી કોર્કની મિડલટન કોલેજમાં અને ત્યારબાદ આયર્લેન્ડની રોયલ કોલેજ ઓફ સર્જન્સમાં અને પંજાબના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર તરીકે લિમેરિકમાં જન્મેલા આઇરિશમેન માઇકલ ઓડવાયરે ડાયરને મુક્ત હાથ આપ્યો હતો અને ભારતીયોની સામૂહિક હત્યાને 'લશ્કરી આવશ્યકતા' તરીકે પણ બહાદુરીઆપી હતી.
ઈંગ્લેન્ડે ભારતમાં એવું બહુ ઓછું કર્યું હતું જે તેમણે અગાઉ આયર્લેન્ડમાં કર્યું ન હતું, દેશને કંગાળ બનાવતો હતો અને આઇરિશ ને પેટા માનવ પ્રજાતિ તરીકે ગણતો હતો. આયર્લેન્ડના લોકો પર અંધશ્રદ્ધાળુ કેથોલિકો તરીકે મજાક ઉડાડવામાં આવી હતી જેમણે પોપ પ્રત્યે પોતાની નિષ્ઠા આપી હતી. 1879માં જન્મેલા મેકસ્વાઇની 20ના દાયકાના અંતમાં રાજકીય સક્રિયતામાં આવ્યા હતા અને 1913-14 સુધીમાં તેમણે આઇરિશ સ્વયંસેવકો, 'આયર્લેન્ડના સમગ્ર લોકો માટે સામાન્ય અધિકારો અને સ્વતંત્રતાઓને સુરક્ષિત કરવા અને જાળવવા' અને આયર્લેન્ડની સ્વતંત્રતાની હિમાયત કરનારી રાજકીય પાર્ટી સિન ફેઇન બંનેમાં કંઈક મહત્વનું સ્થાન ધારણ કર્યું હતું.
એપ્રિલ 1916ના ખરાબ ઇસ્ટર બળવા દરમિયાન તેઓ સક્રિય હતા, જે એક સશસ્ત્ર બળવો હતો જે બ્રિટિશ આર્મીએ તેને તોપખાના અને વિશાળ લશ્કરી દળથી દબાવી દીધો તે પહેલાં છ દિવસ સુધી ચાલ્યો હતો. ડબલિનનો મોટાભાગનો ભાગ કાટમાળમાં ફેરવાઈ ગયો હતો. એવું નથી કે બળવો ઇતિહાસના ધુમ્મસમાં અદૃશ્ય થઈ ગયો હોત, પરંતુ આમ પણ વિલિયમ બટલર યીટ્સ 'ઇસ્ટર ૧૯૧૬'ને અમર કરવા માટે ત્યાં હતા. પછીના ચાર વર્ષ સુધી મેકસ્વીની બ્રિટિશ જેલોમાં અને બહાર હતો અને રાજકીય અટકાયતી તરીકે તેની બહાર હતો.
જોકે, ઓગસ્ટ 1920માં મેકસ્વીનીએ જે ભૂખ હડતાળ કરી હતી તે જ તેને ભારત અને બાકીના વિશ્વના ધ્યાન પર લાવશે. 12 ઓગસ્ટના રોજ તેની ધરપકડ 'દેશદ્રોહી લેખો અને દસ્તાવેજો' ના કબજામાં હોવાના આરોપસર કરવામાં આવી હતી - જે હાલના ભારતમાં ખૂબ જ પરિચિત દૃશ્ય છે - અને થોડા જ દિવસોમાં એક અદાલતે તેને દોષી ઠેરવ્યો હતો જેણે તેને ઇંગ્લેન્ડની બ્રિક્સટન જેલમાં સજા ફટકારવા માટે બે વર્ષની સજા ફટકારી હતી.
મેકસ્વાઇનીએ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ જાહેરાત કરી હતી કે, "મેં મારી કેદની મુદત નક્કી કરી છે. તમારી સરકાર ગમે તે કરે, હું એક મહિનાની અંદર મુક્ત, જીવતો અથવા મરી જઈશ." તેમણે એક સાથે ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી હતી અને વિરોધ કર્યો હતો કે લશ્કરી અદાલત કે જેણે તેમના પર કેસ ચલાવ્યા હતા તેમના પર કોઈ અધિકાર ક્ષેત્ર નથી, અને અન્ય અગિયાર રિપબ્લિકન કેદીઓ તેમની સાથે જોડાયા હતા. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મોટી આઇરિશ ડાયસ્પોરિક વસ્તી માટે તે એક બાબત હતી, જેમની આયરિશ રિપબ્લિકનવાદ માટેની પૂર્વધારણા જાહેર કરવામાં આવી હતી, તેમને ટેકો આપવો; પરંતુ મેડ્રિડથી રોમ સુધી, બ્યૂનોસ આયર્સથી ન્યૂયોર્ક અને દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયા સુધી, મેકસ્વાઇનીની મુક્તિની માંગ માત્ર કામદાર વર્ગ દ્વારા જ નહીં પરંતુ મુસોલિની અને કાળા રાષ્ટ્રવાદી માર્કસ ગાર્વે જેવા અલગ રાજકીય વ્યક્તિઓ દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
દિવસો ચાલ્યા અને તેના સમર્થકોએ તેને ભૂખ હડતાળ છોડી દેવાની વિનંતી કરી. આ દરમિયાન જેલમાં અંગ્રેજોએ તેને બળજબરીથી ખવડાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. 20 ઓક્ટોબરે, મેકસ્વીની કોમામાં પડી ગયો; 25 ઓક્ટોબરે પોતાની ભૂખ હડતાળના 74 દિવસ બાદ તેમણે દમ તોડી દીધો હતો.
1930ની આસપાસની રાષ્ટ્રવાદી છાપ, જેને 'ભારતના મેકસ્વીની કહેવામાં આવે છે.' તેમાં જતિન્દ્રનાથ દાસને બતાવવામાં આવ્યા છે, જેમનું 13 સપ્ટેમ્બર, 1929ના રોજ ભૂખ હડતાળના 63મા દિવસે ભારત માતાના ખોળામાં અવસાન થયું હતું, તેઓ રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની ફરજ બજાવીને 'શાશ્વત ઊંઘ'માં ફરી રહ્યા હતા. ફોટો સૌજન્ય: વિનય લાલ
ભારતમાં મેકસ્વીનીની પીડાએ પણ આ જ રીતે દેશને તોફાનમાં લઈ લીધો હતો. અલબત્ત, ઘણા લોકો એવું માની લે છે કે ગાંધી મેકસ્વાઇનીથી ખૂબ જ 'પ્રભાવિત' હતા, પરંતુ તેઓ નિઃશંકપણે તેમના સંકલ્પ, દેશભક્તિ અને સહનશીલતાથી પ્રભાવિત થયા હતા, તેમ છતાં ગાંધીએ 'ઉપવાસ' અને 'ભૂખ હડતાળ' વચ્ચે નો તફાવત કર્યો હતો. તેમ છતાં, મેકસ્વાઇની સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારીઓ માટે - અને જવાહરલાલ નહેરુ માટે હીરો હતા.
મેકસ્વીનીના પુત્રી ઇન્દિરાને મૃત્યુ ના કેટલાક વર્ષો પછી લખતાં નહેરુએ નોંધ્યું હતું કે આઇરિશમેનની ભૂખ હડતાળ 'આયર્લેન્ડ' અને ખરેખર વિશ્વને રોમાંચિત કરે છે: "જ્યારે ગાઓલમાં મૂકવામાં આવે છે ત્યારે તેણે જાહેર કર્યું કે તે બહાર આવશે, જીવશે અથવા મરી જશે, અને ખોરાક લેવાનું છોડી દીધું છે. પંચોતેર દિવસ ઉપવાસ કર્યા પછી તેનું મૃત શરીર ગાઉલમાંથી બહાર કાઢવામાં આવ્યું હતું." ગાંધીજીને બદલે મેકસ્વાઇનીનું ઉદાહરણ છે કે લાહોર ષડયંત્ર કેસમાં ફસાયેલા ભગત સિંહ, ભટુકેશ્વર દત્ત અને અન્ય લોકોના મનમાં હતું જ્યારે 1929ના મધ્યમાં તેઓએ 'રાજકીય કેદીઓ' તરીકે માન્યતા મેળવવા માટે ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી હતી. તે ભૂખ હડતાળમાં બંગાળી રાજકીય કાર્યકર્તા અને બોમ્બ નિર્માતા જતિન્દ્રનાથ દાસ જેલમાં અને રાજકીય કેદીઓના અધિકારોના બચાવમાં નિંદનીય પરિસ્થિતિઓના વિરોધમાં જોડાયા હતા.
જતીનનું ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૨૯ના રોજ ૬૩ દિવસ પછી અવસાન થયું હતું. રાષ્ટ્ર દુઃખી હતું: નહેરુ તેમની આત્મકથામાં નોંધશે તેમ, "જતીન દાસના મૃત્યુએ આખા દેશમાં સનસનાટી મચાવી દીધી હતી." દાસને કલકત્તામાં લગભગ સરકારી અંતિમ સંસ્કાર મળશે અને સુભાષ બોઝ પેલબેરર્સમાં સામેલ હતા.
ગાંધી ભલે ઉપવાસ કરવામાં મોખરે હતા છતાં ભૂખ હડતાળનો આધુનિક ઇતિહાસ ટેરેન્સ મેકસ્વાઇનીથી શરૂ થાય છે. એવી શક્યતા છે કે ગાંધીએ ખાસ કરીને મેકસ્વાઇનીની શહાદત પછી, રાજકીય થિયેટરના સ્વરૂપ તરીકે ભૂખ હડતાળ માત્ર એક રાષ્ટ્ર જ નહીં પરંતુ વિશ્વનો અભિપ્રાય કેવી રીતે ઉત્તેજિત કરી શકે છે તે ઓળખી લીધું હોય. જો કે, મેકસ્વાઇનીની જીવનકથા ભારતમાં બીજા ઘણા કારણોસર પડઘાવી જોઈએ ઉપરાંત મેકસ્વીનીના પોતાના લોકોના અધિકારોના પ્રશંસનીય સંરક્ષણની વિશિષ્ટતા.
મેં સૂચવ્યું છે તેમ, ભારતને બગાડતા પહેલા ઈંગ્લેન્ડે આયર્લેન્ડને ઓછું વિકસિત કર્યું હતું અને આયર્લેન્ડ જમીન વસાહત, કરવેરા, દુષ્કાળ રાહત, અસંમતિના દમન અને બીજું ઘણું બધું બ્રિટિશ નીતિઓ માટે ભારત જેટલી પ્રયોગશાળા હતી. તે પણ એટલું જ ચિંતાજનક હકીકત છે કે ભારતમાં આયર્લેન્ડની વાર્તા સૂચવે છે કે જેમની સાથે ક્રૂરતા કરવામાં આવી છે તેઓ બદલામાં બીજાઓ પર ક્રૂરતા કરશે. ભારતના વસાહતીકરણમાં આયર્લેન્ડની ચોક્કસ ભૂમિકા માટે વધુ અભ્યાસની જરૂર છે.
બીજી બાજુ, ટેરેન્સ મેકસ્વીની આ દંતકથા એક જટિલ ઇતિહાસ તરફ પણ નિર્દેશ કરે છે જેમાં તાજેતરના વર્ષોમાં કેટલાક ઇતિહાસકારો દ્વારા ભારત-આઇરિશ એકતાના પૃષ્ઠો શોધવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતીયો આઇરિશ મહિલા એની બેસન્ટ સાથે લાંબા સમયથી પરિચિત છે, પરંતુ તેમના યોગદાન, સહયોગ અને સંયુક્ત સંઘર્ષની વિવિધ આવૃત્તિઓ છે. એવા સમયે જ્યારે સંકુચિતતા અને રાષ્ટ્રવાદની હવામાં વિશ્વમાં અન્ય જાતિઓ અથવા તેમની પોતાની ધરતી પર વિદેશીઓ પ્રત્યે ધિક્કાર સામાન્ય બની ગયો છે, મેકસ્વીનીની વાર્તા માનવતાની ઉત્કૃષ્ટતાનો મહત્વપૂર્ણ સંકેત આપે છે.
(વિનય લાલ લેખક, બ્લોગર, સાંસ્કૃતિક વિવેચક અને UCLA માં ઇતિહાસના પ્રોફેસર છે)
(ડિસ્ક્લેમરઃ ઉપરોક્ત વિચારો અને આંકડાઓ લેખકના અંગત મંતવ્યો છે. એબીપી ન્યૂઝ ગ્રુપ સંમત થાય તે જરૂરી નથી. આ લેખ સાથે સંકળાયેલા તમામ દાવાઓ અથવા વાંધાઓ માટે ફક્ત લેખક જ જવાબદાર છે.)
ટ્રેન્ડિંગ સમાચાર
ટોપ સ્ટોરી
